سورهء انسان فرموده است : « آيا بر انسان روزگارانى نگذشت كه چيزى قابل ذكر نبود ؟ » در اين آيه نيز آدم و حوّا را داخل كرده ، امّا به دنبال آن گفته است : « ما انسان را از نطفهء آميخته آفريديم ، او را مىآزماييم » و آدم و حوّا و عيسى بن مريم را از شمول اين آيه خارج كرده است و اين درست است ، زيرا سخن براى تمام آنچه ذهنها از لفظ مىفهمند وضع نشده است . بنابراين ، آنجا كه خدا فرموده است : « بعضى بر شكم و بعضى بر دو پا و بعضى روى چهار پا راه مىروند » بر طبق همين مثالى است كه ما آن را بيان كرديم . به علاوه ، هرچه بر چهار پا راه مىرود بر دو پا نيز راه مىرود و هرچه با هشت پا راه مىرود روى چهار پا و دو پا نيز راه مىرود . »
حقيقت اين است كه اگر از هر سخنى تمام معانى آن را بخواهيم از حدّ اعتدال بيرون رفتهايم و روش اهل لغت نيز چنين نيست ، امّا مخالفان ما مىخواهند قرآن را كتاب علمى بدانند كه هيچ مسألهاى را از علم فروگذار نمىكند .
آنگاه جاحظ به طريق ديگر ، به عيبجويان پاسخ و مسألهء انس بيانى را توضيح مىدهد . « اينكه شما مىگوييد : راه رفتن جز به وسيلهء پاها تحقق نمىيابد ، اگر چنين است بايد بگوييد :
فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى
« 1 » ، « وقتى موسى عصاى خود را انداخت ، مارى شد و شروع به دويدن كرد » نيز خطاست زيرا « سعى » هم كه به معناى راه رفتن است جز با پا امكان نمىيابد ، مار هم كه پا ندارد . و اشكال شما در اين مورد چند پاسخ دارد : يكى سخن آن گوينده است كه مىگويد : ما هو الّا كأنّه حيّة . . . « و گويا راه رفتنش راه رفتن مار است . » آنها راه رفتن ( عصا ) را توصيف مىكنند و به همين مناسبت راه رفتن مار سپيد ، مار ماده و مارهاى نر را نيز يادآور مىشوند . شاعرانى كه براى مار ، راه رفتن قايل شدهاند بيش از آن هستند كه ما اطلاع داريم و اگر خزيدن را به معناى مشى و سعى نگرفته باشند ، جايز است كه از باب تشبيه و بدل باشد كه : يا چيزى جايگزين ديگر شده يا جاى همراه خودش را گرفته است ، زيرا عادت عرب بر اين است كه در بسيارى از حالات ، تشبيه به كار مىبرند . خداوند تعالى نيز فرموده است :
هذا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ
« 2 » ، « اين
هامش
( 1 ) - طه / 20 .
( 2 ) - واقعه / 56 .