مىرساند ، تمام معنايش را انتظار دارند : « مطلب اين است كه عدّهاى از مردم گمان كردهاند كه تمام حيوانات بر چهار قسماند : بعضى پرواز مىكنند و بعضى راه مىروند و بعضى شنا مىكنند و بعضى مىخزند . با اينكه قرآن مىفرمايد : « خداوند تمام جنبندگان را از آب آفريد : بعضى بر شكم راه مىروند و بعضى روى دو پا راه مىروند و بعضى روى چهار دستوپا راه مىروند و خدا هرچه مىخواهد مىآفريند . » « 1 »
هرچند اصل سخن براساس تقسيمبندى نژادهاى حيوان و گروهبندى انواع گوناگون آفريدگان وضع شده ، امّا خداوند آن را در كمتر از معنايى كه وضع شده به كار برده است و از اينرو پرندگان و آبزيان را ياد نكرده است و سپس خزندگان از قبيل مارها و كرمها را جزء روندگان قرار داده ، با اينكه راه رفتن ، جز به وسيلهء پا امكان ندارد ، چنان كه گازگرفتن جز با دهان و لگد زدن جز با سم تحقق نمىيابد و جانورانى را كه با چهار دستوپا راه مىروند ياد كرده و حال آنكه برخى از جنبندگان روى شش و هشت و بيش از هشت دستوپا راه مىروند و هركس به دستوپاهاى خرچنگ و سوسكها و انواع عنكبوت نگاه كند اين موضوع را درك مىكند . »
جاحظ سخن كسانى را كه به بيان قرآنى ، از لحاظ كوتاهى در ايفاى حق معنا ، طعنه مىزنند ردّ مىكند . « مىگويم : شما در تمامى اين تأويل و حدّ آن به خطا رفتهايد ، زيرا چه دليل داريد بر اينكه خداوند سخن خود را براى بيان تمام جانورانى كه روى پاهاى خود راه مىروند وضع كرده است ؟ و با چه حجّتى به اين مطلب يقين داريد ؟ و حال آنكه خداوند مىگويد : « آتشگيرهء جهنّم مردم و سنگها هستند » « 2 » و از شياطين و آتشى كه جهنّميان را مىخورد و عذابشان را سختتر مىكند ، بدون اينكه آن را فراموش كرده باشد ، سخنى به ميان نياورده است . و مىفرمايد : « خدا شما را از خاك و سپس از نطفه آفريد و شما را جفت يكديگر قرار داد » « 3 » و آنگاه از اين عموم ، عيسى بن مريم را بيرون آورد و حال آنكه در اصل اين سخن ، تمام فرزندان آدم را قصد كرده بود . و نيز در
هامش
( 1 ) - نور / 45 .
( 2 ) - بقره / 24 .
( 3 ) - فاطر / 11 .