فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ
« 1 » ، « كسى كه در آن هنگام ( روز جنگ ) به آنها پشت كند گرفتار خشم خدا مىشود مگر اينكه هدفش از كنارهگيرى از ميدان ، حملهء مجدد يا قصد پيوستن به گروهى از مجاهدان باشد . » و اگر ظاهر معنا مراد باشد نه استعمال عرفى ميان مردم ، بايد كسى كه شبانه از جنگ بگريزد مشمول اين كيفر نشود . بنابراين ، جريان سخن برطبق معمول است كه اغلب كارها در روز واقع مىشود نه اينكه اگر در شب واقع شد مشمول اين حكم نباشد و نيز نظير سخن خداوند :
وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً * إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
« 2 » ، « اى پيامبر صلى اللّه عليه و إله هرگز مگو فردا فلان كار را انجام مىدهم ، مگر اينكه بگويى : اگر خدا بخواهد » اگر اين آيه به ظاهر معنا حمل شود ، نه به آن معنايى كه در ميان مردم معمول است نبايد بر كسى كه بگويد : من اين كار را فردا سحر يا هنگام فجر يا فردا بهطور مطلق در تمام روز و در تمام شب انجام مىدهم ، ايراد گرفت زيرا هيچ خلافى انجام نداده است ، مگر بر آن قيد « فردا » گذاشته شود و حال آنكه مقصود آيه ، اين نيست ، زيرا خداوند بندهاش را وادار كرده است كه ان شاء اللّه را بگويد تا از عادت معمول ميان مردم پرهيز كند و گفتهاش مانند سخن شخص مستبد و مغرور نباشد . و نيز در اين حال به ياد خدا باشد ، زيرا او بندهاى است كه محصور تدبير و در تصرّف و تسخير الهى است و به آسانى دستخوش دگرگونى مىشود ؛ حال وقتى كه معنا چنان است كه بيان كرديم . پس فرقى نمىكند ميان اينكه بگويد : فلان عمل را در يك لحظه بعد انجام مىدهم يا اينكه بگويد : بعد از يك سال انجام مىدهم .
امّا گفتار خداوند
فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ
چنين نيست كه گروهى از مردم برادرانشان را كشته و پشيمان شده باشند و اين كشنده - يعنى قابيل - نيز يكى از آنها شده باشد ، بلكه اين گفتار نيز همانند سخن خداوند براى آدم و حوّاست كه به آنها فرمود : « به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمكاران خواهيد بود » به اين معنا كه هركس مانند اين
كار شما را انجام دهد ستمكار است . » « 3 »
هامش
( 1 ) - انفال / 16 .
( 2 ) - كهف / 23 - 24 .
( 3 ) - الحيوان ، ج 3 ، ص 412 - 414 .