قسمت اعظم آن از كتاب الحيوان كه يكى از آخرين تأليفات وى مىباشد ، دستچين شده است و ما گمان مىكنيم كه اين مباحث در كتاب نظم كه از وى مفقود شده است نوشته شده باشد .
1 - رعايت حال مخاطبان
در اين فصل جاحظ ، قاعدهء بلاغى « هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد » را مورد بررسى قرار داده و چنين مىگويد : « مىبينيم كه خداى تعالى هرگاه عرب را مورد خطاب قرار مىدهد ، سخن را به طريق اشاره و وحى و حذف ادا مىكند و هرگاه بنى اسرائيل را مورد خطاب قرار مىدهد يا از جانب آنها حكايت مىكند بهطور مشروح و مبسوط سخن مىگويد . » « 1 »
جاحظ تكرار برخى از مطالب داستانى و غير داستانى را در قرآن ، با توجه به وضعيت مخاطبان ، يك ضرورت بلاغى و روانشناسى مىداند : « خلاصهء سخن دربارهء تكرار بعضى از مطالب قرآن اين است كه اندازهء معينى براى تكرار وجود ندارد و بهطور كامل نمىتوان آن را توصيف كرد ، بلكه به وضعيت شنوندگان ، اعم از عوام و خواص ، بستگى دارد . لذا مىبينيم كه خداوند در قرآن داستانهاى موسى و هود و هارون و شعيب و ابراهيم و لوط و عاد و ثمود را تكرار مىكند و همچنين از بهشت و جهنّم و برخى امور ديگر ، فراوان سخن مىگويد . دليلش اين است كه مورد خطاب در اين موضوعات ، تمام ملّتها ، عرب و غير عرب هستند و اكثر اين افراد هم يا كمخرد و غافلند و يا دشمنان كژانديش و تيرهدل . » « 2 »
جاحظ در قرآن به بررسى عبارتهايى مىپردازد كه قرآن در آنها نيروى فهم مخاطبان و مقاصد آنان را مدّ نظر قرار داده است . « برخى از سخنان چنان است كه شنونده از آن ، به مقاصد صاحب سخن ، پىمىبرد نظير اين سخن خداوند : « روز قيامت
هامش
( 1 ) - الحيوان ، ج 1 ، ص 94 .
( 2 ) - البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 105 .