مردم را مست مىبينى و حال آنكه مست نيستند . » « 1 » و نيز فرموده است : « در جهنّم ، نه مىميرند و نه زندهاند » « 2 » و نيز فرموده است : « و مرگ از هر سو ، به وى رومىآورد » « 3 » . از رسول خدا صلى اللّه عليه و إله دربارهء اين آيه : « و روزى اهل بهشت ، صبح و شام به آنها مىرسد » « 4 » سؤال كردند ، فرمود : آنجا صبح و شامى نيست . خداوند خطاب به پيامبرش فرمود : « پس هرگاه از آنچه به سوى تو فرستادهايم در شكّى ، از پيشينيان كه كتابهاى قبل از تو را خواندهاند بپرس » « 5 » دانشمندان گفتهاند : پيامبر نه ، شكّ داشت و نه از كسى در اين رابطه سؤالى كرد . » « 6 »
بنابراين ، جاحظ توجه دارد كه براى هر اسلوبى زمينهاى است كه در آن ، حال مخاطبان از نظر عقلى و روانى و حتّى اجتماعى رعايت مىشود . قرآن با بيانى كه برطبق روش مورد انس و علاقهء مخاطبان تنظيم شده است آنان را مورد توجه قرار مىدهد و از اينرو ، با بنى اسرائيل سخن را بهطور مبسوط و مشروح بيان مىكند و اعراب را به اشاره و رمز مورد خطاب قرار مىدهد و داستانها را تكرار مىكند ، زيرا گمراه و معاند و غافل و آگاه مورد خطاب هستند . به علاوه ، بيان قرآنى برطبق روش عربى است ، زيرا به زبان عربى نازل شده است . بنابراين آنچه گفته آمد ، مجموعهء نظريات درستى است كه مخالفى ندارد .
2 - بيان عام قرآنى و حديثى
جاحظ جوانب مختلف بيانهاى قرآنى و حديثى را سنجيده و گاهى به بررسى عبارت كوچك نظير لفظ « ابويه » پرداخته است :
« خداوند عزّ و جلّ فرموده است :
وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ
« 7 » ، « ارث هر
هامش
( 1 ) - حج / 2 .
( 2 ) - طه / 74 .
( 3 ) - ابراهيم / 17 .
( 4 ) - مريم / 62 .
( 5 ) - يونس / 94 .
( 6 ) - همان مأخذ ، ج 2 ، ص 281 .
( 7 ) - نساء / 11 .