سخن دوم در نگاه كلى جاحظ ، بررسى بيان حديثى از ديدگاه پيامبر صلى اللّه عليه و إله دربارهء بيان و ارزشيابى وى از آن است . و اين ديدگاه وقتى به كمال مىرسد كه ارزيابى جاحظ از جنبهء عملى بيان به آن ضميمه شود و منظور ما از اين سخن ، ارزيابى و تحليل جاحظ از سخن بليغى است كه از پيامبر صلى اللّه عليه و إله صادر شده باشد كه در جاى خود خواهد آمد .
در جايى آمده است كه عباس بن عبد المطّلب به پيامبر صلى اللّه عليه و إله گفت : « يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و إله زيبايى در چيست ؟ پيامبر صلى اللّه عليه و إله فرمود : در زبان » . « 1 »
متن ديگرى نيز وجود دارد كه ارزش بيان از ديدگاه رسول اكرم را ترسيم مىكند و جاحظ اين روايت را دربارهء منزلت بنى تميم در سخنسرايى نقل كرده و چنين گفته است : « . . . و نيز در سخنسرايى ، موقعيتى همانند موقعيت بنى تميم وجود ندارد ، زيرا وقتى پيامبر صلى اللّه عليه و إله از عمرو بن اهتم دربارهء زبرقان بن بدر سؤال كرد ، او گفت : مدافع حريم خود است و زير دستانش از او اطاعت مىكنند . زبرقان كه آنجا بود گفت : يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و إله عمرو دربارهء من ، بيش از آنچه گفت مىداند ، امّا در شرافت من حسد مىبرد .
عمرو گفت : حالكه چنين مىگويد به خدا قسم او را فردى كمظرفيت ، بىمروّت و از خانوادهء پست و تازه به عرصه رسيده مىدانم ، امّا وقتى كه ديد گفتار دومش با گفتار اوّلش ناسازگار است و رسول خدا صلى اللّه عليه و إله ناراحت شده ، گفت : اى رسول خدا ، اوّل خوشم آمد بهترين چيزى كه مىدانستم گفتم ، امّا چون بعدا خشمگين شدم زشتترين چيزى كه مىدانستم گفتم . در اوّل دروغ نگفتم و در دوم نيز راست گفتم ، پيامبر صلى اللّه عليه و إله فرمود : « بعضى از سخنان سحرآميز است . » « 2 »
آنچه گفته آمد . دربارهء ارزش و اهميت عموم بيان از نگاه رسول اكرم صلى اللّه عليه و إله بود و اكنون به رواياتى مىپردازيم كه به ارزش شعر از ديدگاه آن حضرت ، اشاره مىكند . نقل
هامش
كس نبايد بگويد نفس من پليد است بلكه بگويد دلم را قساوت گرفته است . » گويى حضرت دوست ندارد كه مؤمن به هيچوجه پليدى و تباهى را به خودش نسبت دهد و از اصحاب و تابعين و مشاهير و اعيان نيز مطالبى روايت كرده است . الحيوان ، ج 1 ، ص 335 - 343 .
( 1 ) - البيان و التّبيين ، ج 1 ، ص 170 .
( 2 ) - همان مأخذ ، ج 1 ، ص 53 .