خطيبان به نزاع با آن حضرت برخاستند و در هرجا به مناظره و در اوقات مختلف به مخاصمه و جنگ و جدال با او پرداختند كه سرانجام به كشتار ياران طرفين منتهى شد .
مخالفان آن حضرت كينهتوزترين و كنجكاوترين مردم بودند و پيرامون خير و شر فراوان گفتگو مىكردند و در نفى قرآن مىكوشيدند و بيش از همه ، آن را به عجز و ناتوانى هجو مىكردند . در مديحهسرايى نيز از ديگران نيرومندتر بودند و در عين حال ، كسى در صدد مبارزه با قرآن برنيامد و هيچ خطيب و شاعرى زحمت اين امر را به دوش نگرفت .
آرى در نظر عرف محال و از صداقت دور است كه مشركان سخنى با خود داشته باشند كه آسانتر و مختصرتر از قرآن و نيز در تكذيب و تنقيص آن رساتر باشد و اصحاب سخن هم آن را بدانند ، ليكن با يكديگر متحد شوند كه آن را به كار نبرند و از آن بىنياز باشند .
در حالى كه همين مشركان از جان و مال خويش مىگذشتند و از منازل خود خارج مىشدند تا نور قرآن را خاموش سازند و به آنچه رسول خدا صلى اللّه عليه و إله آورده است اهانت كنند و حتى هيچيك از آنها اظهار نمىكرد كه چرا خودتان را به كشتن مىدهيد و اموالتان را از بين مىبريد و از خانههايتان خارج مىشويد ، در حالى كه چارهء كار آسان و راه رسيدن به آن نزديك است و آن اينكه يكى از شاعران و سخنورانتان سخنى مانند كوتاهترين سورهاى كه شما را با آن تهديد مىكند و نيز مانند كوچكترين آيهاى كه شما را به مبارزهء با آن مىخواند فراهم كند و حتى اگر مخالفان از اين كار خوددارى كردند ، شاعران شما اين مطلب را متذكر شوند و اگر غفلت ورزيدند باز هم از آگاه كردن آنها خوددارى نكنند ، بلكه آنها را به اين كار وادار سازند . » جاحظ نتيجهء مبارزهطلبى قرآن را چه در مرحلهء عمل و چه در مرحلهء تئورى و نظرى بر همين تحليل گسترده و مشروح مترتب مىسازد : « آنچه بيان داشتيم شخص خردمند را به اين نتيجه مىرساند كه عربها در مبارزهء با قرآن از دو حالت بيرون نبودند :
1 - يا چنان بودند كه به عجز و ناتوانى خود اعتراف داشتند و مىدانستند كه چنين كارى از آنها ساخته نيست و صلاح را در آن مىديدند كه از مبارزه منصرف شوند و هر چه قرآن آنها را به مبارزه فرامىخواند ، خود را به بىخبرى زنند و براى حفظ
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 284
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص٢٨٤