نزند ، تفضّل خداوند بر آنها برابر خواهد بود . نظّام گمان كرده است كه كودكان مشرك و مسلمان ، همگى به بهشت مىروند و گمان كرده است كه ميان اطفال و چهارپايان و ديوانگان و نيز ميان درندگان و چهارپايان در اين جهت فرقى نيست . و نيز چنين مىگفت :
اين بدنهاى درندهخو و بهيمهصفت داخل بهشت نمىشوند ، امّا خداى تعالى ارواح را از اين صفتهاى زشت پاك مىكند و آنگاه به صورتهايى كه مىپسندد آنها را درمىآورد ؛ امّا ابو كلده و معمّر و ابو هذيل و صحصح ، اين پاسخ را از نظّام نمىپسنديدند و مىگفتند :
وقتى ما دربارهء سگ سخن مىگوييم ؛ مخالفانمان چنين مىپندارند كه ما عقيده داريم در بهشت سگهايى وجود دارند . در حالىكه عقيدهء ما اين است كه تمام آفريدههاى خداوند از قبيل درندگان و چهارپايان و حشرات و مگسها ، يا زشتمنظر و آزاردهندهاند و يا نيكومنظر و خوشآيند . پس آنچه خوشمنظر و خوشآيند است مانند اسب و آهو و طاووس و انواع كبك ، به بهشت مىروند و دوستان خدا با ديدن آنها لذّت مىبرند و آنچه در دنيا زشترو و آزاردهندهاند خدا آنها را در جهنم به عنوان عذابى بر عذابهاى دشمنانش مىافزايد . پس وقتى در آثار ياد مىشود كه مگس و امثال آن از مخلوقات ، جايش آتش است به همين معنايى است كه ما بيان كرديم . »
برخى برآنند كه اين موجودات زشتمنظر در آتش قرار دارند و از آن لذّت مىبرند چنانكه مأموران دوزخ و فرشتگان دستاندركار عذاب الهى از موقعيت خود در آتش احساس لذّت مىكنند .
بعضى برآنند كه خداوند اين موجودات زشت را چنان آفريده است كه از آتش و زندگى در آن لذّت مىبرند ، چنانكه كرمهاى ميان برف و سركه از جاى خود ناراحت نيستند .
بعضى معتقدند كه خداوند براى بدنهاى آنان خاصيّتى قرار داده است كه آتش به بدنهايشان نمىرسد و دلها و بدنهايشان از جهت ديگرى چنانكه خدا بخواهد نرم مىشود . گفتهاند ما بعضى از مردم را ديدهايم كه در دنيا حيله بهكار مىبرند و بر بدن خود چيزها مىمالند و با آن داخل كورههاى آتش مىروند و با آنكه در وسط آتش و
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 276
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص٢٧٦