خسارت وارد ساختهاند و كسى كه مورد جرح و جنايت قرار گرفته حقش ضايعشده و خونش هدر رفته بدون پرداخت ديه و جريمه و نيز بدون قصاص در جراحات بزرگ و كوچك ، چرا كه عامل اين امور نامعلوم بوده است . و به همين مناسبت هم عمر به سر بريدن خروس دستور داد و نيز پيامبر صلى اللّه عليه و إله به كشتن سگ فرمان داد . » « 1 »
از جملهء اين احاديث سخن پيامبر صلى اللّه عليه و إله است كه فرمود : « دهر ( روزگار ) را دشنام ندهيد ، زيرا دهر خداست . » جاحظ در مناسبت اين حديث چيزى را بيان كرده است كه به كلّى معناى ظاهر آن تغيير مىكند : « چه نيكو تفسير كرده است اين سخن را عبد الرّحمان بن مهدى : توجيه اين عبارت نزد اصحاب ما اين است كه كافران مىگفتند :
« ما را جز روزگار هلاك نمىكند » پيامبر صلى اللّه عليه و إله در مقابل آنها فرمود : « همان روزگار خداست » ، يعنى آنكه ملتها را از بين برده خداست . از اين سخن پيامبر صلى اللّه عليه و إله چنين توهم كردهاند كه فرموده است : « دهر خداست » . « 2 » هرچند اين مناسبتى كه عبد الرّحمان گفته ، اجتهاد در تأويل است ، لكن نشاندهندهء آن است كه معنا برحسب مناسبتها تغيير مىكند و اين چيزى است كه ما آن را مىخواهيم .
از جمله مواردى كه جاحظ ، نصوص حديثى را تأويل عقلى مىكند ، آن است كه اشخاص بر رواياتى تمسّك مىجويند كه نظريهء خود آنها را تأييد كند .
به عنوان مثال ، صاحب سگ در فضيلت حيوانش احاديثى نقل مىكند و صاحب خروس در قدر و ارزش آن نيز احاديث و اخبارى ، آنگاه جاحظ هركدام از اين دو شخص را به خود وامىگذارد تا مرويات خود و طرف مقابلش را توجيه كند و حال آنكه اين تقابل از نظر عقلى تناقض حديث را مىرساند . وانگهى تلاش هركدام بر تأويل عقلى مضمون حديث برطبق هوىوهوس ، بازى كردن با معناست و اينك به مثالى در اين مورد توجه كنيد : « . . . صاحب خروس مىگويد : اسماعيل مكّى از ابو عطاى عطاردى نقل مىكند كه شنيدم ابن عباس مىگفت : خروس سياه از نوع سگهاى جنّ است و خروس رنگارنگ از نوع ضعيف آنهاست .
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 3 ، ص 190 - 191 .
( 2 ) - الحيوان ، ج 1 ، ص 340 .