در آنها از بهشت و دوزخ و مرگ و حشر و مانند اينها ياد شده بود . » « 1 »
از عبارت اخير جاحظ معلوم مىشود كه فضل در نقل داستانها مردم را با استفاده از تشويق و تهديد ، به پند و اندرز گرفتن دعوت مىكرده و خردها را به انديشيدن توجه مىداده است . چنانكه جاحظ اين عبارت پندآميز را از او ياد مىكند : « فضل بن عيسى بن ابان در داستانهايش مىگويد : از زمين بپرس و بگو : چه كسى نهرهايت را جارى ساخته ، درختهايت را كاشته و ميوههايت را چيده است ؟ پس اگر به گفتگو پاسخت ندهد به موعظه جوابت را خواهد گفت . » « 2 »
يكى ديگر از داستانسرايان معتزله كه جاحظ نام برده : « موسى بن سيّار اسوارى است كه از افراد شگفتآور دنيا بود . در فارسى مانند عربى خوب سخن مىگفت . وقتى در جاى مشخّص خود مىنشست رجال عرب در طرف راست و رجال فارس ، در طرف چپ او قرار مىگرفتند ، آيهاى از قرآن مىخواند و براى عربها به عربى تفسير مىكرد ، سپس رو به ايرانيان مىكرد و براى آنها به فارسى تفسير مىكرد و معلوم نمىشد كه به كدام زبان بهتر سخن مىگويد .
معمولا وقتى كه يك شخص به دو زبان بخواهد سخن بگويد يكى از آنها ، بر ديگرى غلبه دارد ، بجز آنچه ما از موسى بن سيّار اسوارى نقل كرديم . در ميان اين امّت ، پس از ابو موسى اشعرى كسى در قرائت از موسى بن سيّار استادتر نبوده است و استادان پس از او به ترتيب عبارت بودند از : عثمان بن سعيد بن اسعد و يونس نحوى و سپس معلّى . » « 3 »
جاحظ به روايت خود دربارهء كسانى كه در مسجد موسى اسوارى به تفسير داستانى پس از وى پرداختهاند ، ادامه مىدهد و اين اشخاص عبارت بودند از : « ابو على اسوارى كه همان عمر بن فائد است و مدت سى و شش سال داستان ، گفت . او تفسير سورهء بقره را آغاز كرد و قبل از آنكه تمام قرآن را تفسير كند ، از دنيا رفت و چون از
هامش
( 1 ) - البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 290 - 291 .
( 2 ) - الحيوان ، ج 1 ، ص 35 .
( 3 ) - البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 368 .