شنيد ، پس در ميان تاريكيها صدا زد : « خدايى جز تو نيست ، پاك و منزّهى تو ، من از ستمكارانم » « 1 » عبد العزيز گفته است : مقصود از تاريكيهاى سهگانه : تاريكى شكم ماهى و تاريكى قعر دريا و تاريكى شب است و نيز خداوند مىفرمايد : « اگر يونس به تسبيح خدا نمىپرداخت ، تا قيامت در شكم ماهى مىزيست . » « 2 » « 3 »
اكنون به موضع جاحظ دربارهء برخى از تفاسير روايى مىنگريم كه در مورد اخته كردن حيوانات نقل مىكند و از ميان آنها تفسيرى را برمىگزيند كه در فهميدن هر معنايى بر يك قاعدهء اساسى استوار است و آن اينكه ساختار سخن بيانگر اين معنا باشد و ما از پيش خود بدون دلالت لفظى يا سياق معنوى ، آن سخن را بر معنايى حمل نكنيم . سخن جاحظ اين است : « . . . ابو جعفر رازى مىگويد : ربيع بن انس از انس بن مالك دربارهء اين سخن خداوند كه شيطان گفت : « و من به آنها امر مىكنم كه آفرينش خدا را تغيير دهند . » « 4 »
مىگويد : مقصود ، خصى كردن است . ابو بكر هذلى از عكرمه نقل كرده است كه مراد ، اخته كردن حيوانات است . و سعيد بن جبير گفته است : عكرمه ، خطا گفته ، بلكه مقصود ، دين خداست .
نصر بن طريف از قتاده و او از عكرمه حديث كرده كه منظور از تغيير خلقت خدا ، خصى كردن چهارپايان است ؛ امّا وقتى كه اين سخن به مجاهد رسيد ، گفت : او دروغ گفته ، بلكه مقصود ، آيين الهى است . »
جاحظ با پايهريزى قاعدهء فهم معنا در انتقاد سعيد بن جبير و مجاهد از عكرمه ، تفصيل قايل شده و گفته است : « از عجايب است كه آنچه عكرمه گفته ، صواب است نه خطا و حتّى اگر خطا هم بود براى هيچكس جايز نبود كه به او بگويد : دروغ گفته است ، زيرا مردم در مورد خطاى رأى كسى كه مجتهد است و حق رأى دارد ، چنين سخنى نمىگويند .
اگر انسانى سخن خداوند :
فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ
را بشنود و بگويد : مقصود ، اخته
هامش
( 1 ) - انبياء / 87 .
( 2 ) - صافّات / 143 - 144 .
( 3 ) - البيان و التبيين ، ج 3 ، ص 283 - 284 .
( 4 ) - نساء / 119 .