باب ديگرى راجع به ويژگيهاى قريش و عرب فرموده است : « آيا خواب و خيالهاى باطلشان آنان را به اين تكذيب وامىدارد ؟ » « 1 » و نيز فرموده است : « پس اى هوشياران عالم ، از اين حادثه پند و عبرت گيريد » « 2 » و نيز فرموده است : « ببين كه چه نسبتها به تو مىدهند ؟ » « 3 » و نيز برطبق اين روش فرموده است : « نزديك بود كافران به چشمان بد خود تو را چشمزخم زنند . » « 4 » شاعر دربارهء نگاه دشمنان به يكديگر مىگويد :
يتقارضون اذا التقوا فى توقّف * نظرا يزيل مواطىء الأقدام
« وقتى به يكديگر برخورد مىكنند ، چنان با گوشهء چشم نگاه مىكنند كه گويى مىخواهند ديگرى را بر زمين بكوبند . »
خداى تعالى فرموده است : « رسولى براى قومى نفرستاديم مگر به زبان قومش تا معارف و احكام را بر ايشان بيان كند » « 5 » ، زيرا مدار امور ، بر بيان و تبيين و تفهيم و تفهّم است و هرچه زبان رساتر باشد ، پسنديدهتر است ، چنانكه دل نيز اينچنين است . هر چند كسى كه مطلب را به تو بفهماند با كسى كه آن را از تو بفهمد در فضيلت شريكند ، فهماننده بر كسى كه از او مىفهمد ، فضيلت دارد ، همچون فضيلت معلّم بر متعلّم . اينچنين است ظاهر اين ماجرا و اين داورى ، مگر در مواردى خاصّ و اندك كه قابل ذكر نيست . » « 6 »
جاحظ ، خطّ را در قرآن از ديدگاه روانشناسى و ايجاد رعب و وحشت بررسى مىكند : « خداى تعالى فرموده است :
كِراماً كاتِبِينَ
« 7 » ، « فرشتگان مقرّب خدا ، نويسندگان اعمالند و هر كار كنيد مىدانند » ، و نيز فرموده است : « اين كلمات بزرگ الهى در صحيفه الواح پرارزشى ثبت است ، الواحى والاقدر و پاكيزه به دست سفيرانى و الا مقام و نيكوكار » « 8 » و نيز فرموده است : « امّا كسى كه نامهء اعمالش را به دست راستش
هامش
( 1 ) - طور / 32 .
( 2 ) - حشر / 2 .
( 3 ) - إسراء / 48 .
( 4 ) - قلم / 51 .
( 5 ) - ابراهيم / 3 .
( 6 ) - البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 12 - 21 .
( 7 ) - انفطار / 11 - 12 .
( 8 ) - عبس / 12 - 15 .