اين نوع در اين جهان آفريده است . به علاوه ، او پىخواهد برد كه اين مخلوقات همچون نيزار و دريا و كوهها با يكديگر تفاوت دارند و نيز مىفهمد كه آنچه علمش به آن نرسيده ، بيشتر و شگفتانگيزتر است » ؛ و آنچه دليل بر خشنودى جاحظ از اين تأويل و توضيح است ، اين گفتار اوست : « من اين تأويل را ردّ نمىكنم و به نظر من اين تأويل از چيزهايى است كه آيه بر آن دلالت دارد و كسى كه قايل به اين تأويل نباشد ، سخن پروردگارش را نفهميده و در دينش تفقّه نكرده است . » « 1 »
گروهى در تأويل اين آيه اشكال گرفتهاند : « از بنى اسرائيل دربارهء آباديى كه در ساحل دريا بود ( ده ايله و مدين ) بپرس كه چرا از حكم تعطيل شنبه تجاوز كردند ، آنگاه كه در روز شنبه ، ماهيان ، پيرامون دريا پديدار مىشدند و روزى كه تعطيل نبود ظاهر نمىشدند ، بدينگونه آنان را به عمل خلاف و نافرمانىشان آزموديم » . « 2 » اين گروه بدون آگاهى و دليل روشنى اشكال گرفته و گفتهاند : « اين چگونه است و حال آنكه آمدن ماهيان چه در تمام ماه باشد و چه در اوّل ماه و يا در اوّل سال فرقى ندارد و اين درياى بصره و ايله بود كه سه ماه مشخّص در سال ماهى اسبور « 3 » در آن ظاهر مىشد و مردم در همان اوقات منتظر آنها مىشدند و اوقات حضور و غياب اين ماهيان را مىدانستند و اين امر جز در مواردى اندك بر آنها مشتبه نمىشد . ازاينرو بنى اسرائيل سه ماه معيّن در سال را به صيد ماهى مشغول بودند و اين موضوع براى انواع ماهيان ديگر در هر سال دو بار اتّفاق مىافتاد . » « 4 »
جاحظ در پاسخ به اين اشكال با بيان علمى خود اسرار حكيمانهاى را كه در متن قرآن نهفته است روشن مىكند و ارزش محتواى آن را بيان مىدارد :
« ما به اين گروه مىگوييم : بعضى از آنچه گفتيد درست و بعضى ديگر نادرست
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 2 ، ص 110 - 111 .
( 2 ) - اعراف / 163 .
( 3 ) - گروه اسبور ماهيهاى دريايى مشهورى است كه از جملهء آنها ، مرجان و سرغوس و سرب و كحلاء و مانند اينها ، مىباشد . الحيوان ، ج 3 ، پاورقى ، ص 295 . م .
( 4 ) - الحيوان ، ج 4 ، ص 101 .