عوامل نيكوكارى و ستمگرى و محروميّت و تربيت و وحشت از ناحيهء خويشاوندان نزديك آگاهشان سازند . »
جاحظ بر اين عقيده است كه به سبب نزديك بودن معانى و اختلاف عوامل ، رسول خدا صلى اللّه عليه و إله به يكى از اصحاب خود فرمود : اعقلها و توكل : « شتر را ببند ، آنگاه به خدا توكّل كن » و به بلال حبشى نيز فرمود : « اى بلال انفاق كن و از كمى آن ، از خدا ، مترس . »
ازاينرو جاحظ ، مطالعه در تمام موجودات عالم هستى و انديشيدن دربارهء آن را سفارش مىكند : « پس در اين نظم و ترتيب بينديشيد و اين حكمتها را درك كنيد و راههاى ورود و خروج آنها را بشناسيد ، زيرا خداى تعالى در كتاب خود قرآن ، به پند گرفتن ، انديشيدن ، دقّت و پايدارى و شناسايى ، بارها سفارش و تشويق فرموده و تنها منظورش اين بوده است كه شما از اين طريق ، دانش كسب كنيد و با اين آمادگى آگاهى به دست آوريد . »
جاحظ علم را در خدمت جهان هستى قرار مىدهد و با شناخت آن است كه انسان مىتواند اسرار عالم هستى را كشف كند و از اين طريق به حالت خاصى برسد كه هم براى دنيايش مفيد باشد و هم براى آخرتش و نيز از همين طريق است كه انسان ارزش خود در زندگى را تحقق مىبخشد . جاحظ دراينباره مىگويد : « اگر علم ، كاربردى نداشته باشد ؛ معنايى نيز نخواهد داشت . چنانكه اگر دليل در استدلال به كار نرود براى آن معنايى نخواهد بود و اگر چشمها قوّهء تشخيص سود و زيان و خوب و بد را نداشتند ، خداى عزّ و جلّ آنها را نمىآفريد .
هرگاه ، انسان آگاه ، راز كارها را بشناسد ، مىتواند آنچه را كه نياز دارد برگيرد و آنچه را كه نياز ندارد و از آن زيان مىبيند ، ترك كند و نيز آنچه را دوست دارد بپذيرد و آنچه را دوست نمىدارد رها سازد و در مقابل كار خوب ، سپاس گويد و در برابر كار زشت شكيبايى به خرج دهد و اين به خاطر آن است كه وى در انجام كار زشت ، چگونگى مجازات و عقاب مضاعف آن و در انجام دادن كار نيك ، اجر و ثواب آن را در
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 219
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص٢١٩