به آن را ندارند و حتّى كاملترين و ممتازترين انسانها نه از لحاظ فراگيرى بدون آموزش به آنها مىرسند ؛ نه از لحاظ توانايى ، نه از لحاظ پيشرفت و دقّت و نه از لحاظ آمادگى و تهيّه كردن مقدّمات و فراهم آوردن ابزار كمككننده براى فراگرفتن علم و صنعت . بنابراين انسان روشنفكر ، نيرومند ، صاحب اختيار و اقدامكننده در همهء امور در حالى كه به انواع آنچه از اين امور به دست مىآيد مىنگرد ؛ به بسيارى از آنها نمىتواند دست يابد . از قبيل آنچه به عنكبوت و كرم ابريشم دادهشده و مانند علمى كه به زنبور عسل و شناختى كه به تنوط « 1 » عطاشده و شناخت بديع و صنعت عجيبى كه در ديگر مخلوقات خداست .
وانگهى اين مخلوقات در بسيارى از اين امور به اندازهاى كه انسان در هنگام تسلّط حيوانات ضعيف و مگسهاى ريز و حشرات كوچك بر او ؛ احساس ناتوانى مىكند ، احساس ناتوانى نمىكنند . به علاوه خداوند به انسانها عقل ، قدرت ، استطاعت و اختيار داده و او را زحمتكش و باتجربه و بادقت و فعّال و صاحب فهم و سابقه در راه علم و عاقبتانديش قرار داده است ، بهگونهاى كه هرگاه كار دشوارى انجام دهد به كار آسانتر از آن تواناتر است و برخى از ساير حيوانات اگرچه كارهايى انجام مىدهند كه ماهرترين انسانها نمىتوانند ، امّا چنان نيست كه هرگاه كار عجيب و خوبى را انجام دهند ، قادر باشند كار ديگرى را - كه به گمان آسانتر از آن است - انجام دهند ، بلكه چيزى را كه واقعا به آن كار نزديك باشد ، نمىتوانند به خوبى انجام دهند .
بنابراين ، نه انسان خود را چنين آفريده و نه حيوان اين كيفيت را خود برگزيده است كه اين اعمال را بدون آموزش آنچنان به خوبى انجام مىدهد كه انسان آموزش ديده از انجام آن ناتوان است . ازاينرو ، انسان نه اين ويژگى را طلب مىكند ، زيرا طمعى در آن ندارد ، و نه بر حيوانات حسد مىورزد ، زيرا آرزوى رسيدن به آن خصايص را ندارد . خداوند اين دو حكمت را در مقابل چشم بينندگان و گوش پندپذيران قرار داده و سپس آنان را به انديشيدن و عبرت گرفتن و موعظهپذيرى و پرهيز و آشنا ساختن و
هامش
( 1 ) - تنوط : مرغى خرد كه در جنگلها از برگ درختان تارها سازد و به شكل زنبيلى آنها را بافته از شاخهء باريكى آويزان كرده و در آن آشيانه گرفته است ، مثل معروفى است : هو اصنع من تنوط . فرهنگ نفيسى . م .