او در نحوهء تفكّر خود بدون تتبّع كامل و بررسى و تجربههاى ثمربخش - كه اكنون مجال آن نيست - راه علمى را مىپيمايد و با شك و ترديد نظريههايى را مطرح مىكند ، تا از اين راه به يقين « 1 » برسد . ازاينرو ، پىمىبريم كه وى تا چه حدّ تحتتأثير ابزار علم قرار گرفته است .
جاحظ موقعيت انسان را در جهان هستى به گونهاى تعريف مىكند كه ويژگيهاى جهان هستى در آن ، به چشم مىخورد و چنين مىگويد : آيا نمىدانى انسان موجودى است كه آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست به خاطر او آفريده شده است ، چنانكه خداوند مىفرمايد : « اى انسانها خداوند تمام آنچه در آسمانها و زمين است مسخّر شما قرار داده است . » انسان را جهان صغير و فرزند جهان كبير نيز ناميدهاند ، زيرا در او تمام اشكالى را كه در جهان هستى است مشاهده كردهاند . در او حواس پنجگانه و محسوسات پنجگانه ، موجود است ، او گوشت و دانه مىخورد ، يعنى هم خوراك چهارپا را مىخورد و هم خوراك درنده را . در انسان سطوت شتر ، خيزش شير ، پيمانشكنى گرگ ، فريبكارى روباه ، ترس صفرد ( پرندهء مخصوص ) « 2 » ، اندوختن مورچه ، صنعتگرى سرفه ( حشرهء مخصوص ) « 3 » ، جوانمردى خروس ، وفادارى سگ و راهيابى كبوتر . . . وجود دارد .
علت ديگرى كه انسان را جهان صغير ناميدهاند اين است كه تصوير هر چيزى را با دست خود مىكشد و هر صدايى را با دهان خود تقليد مىكند و دليل ديگرش اين
هامش
( 1 ) - در الحيوان ، ج 6 ، ص 35 مىنويسد : پس از اين ، موارد شك و حالاتى را كه موجب شك مىشود بشناس تا اينكه موارد يقين و حالاتى را كه موجب يقين مىشود نيز بشناسى و بدانى كه شك در مورد مشكوك نوعى آموزش است . بنابراين ، اگر در اين امر هيچ چيز وجود نداشته باشد جز شناخت توقف و سپس تثبّت و احتياط ، اين چيزى است كه موردنياز است .
( 2 ) - پرندهاى است بسيار ترسو كه به آن مثل مىزنند . منجد الطلاب . م .
( 3 ) - كرمى است با سر سياه و بدن سرخ كه چوبهاى نازك را با لعاب دهانش به هم مىچسباند و در درونش مىرود و مىميرد . كرم ابريشم . منجد الطلاب . م .