باشد . همچنانكه از ديدگاه خرد ، زنده نگهداشتن نور و كوشش براى حفظ و دفاع از آن نيكوست ، شايسته است كه از بين بردن ظلمت و كمك به نابودى آن نيز نيكو باشد .
چهارپا هم كه اين گروه از آن دفاع مىكنند ، هرچند شرّش از خيرش كمتر است ، ليك آميخته از خيروشر است و زنده نگهداشتن او ، باقى گذاشتن شرّ آميخته به خير است و اگر پندارند كه اين كار جايز است ، به دليل اينكه در طبيعت اين چهارپايان نور بر ظلمت غلبه دارد ؛ جواب اين است كه سزاوار است به سبب اندك بودن جزء شر در طبيعت چهارپايان ، آنها را مورد بخشايش قرار دهند چنانكه در مورد دفاع از چهارپايان نيز به دليل غالب بودن نور بر ظلمت ، آنها را مورد عفو قرار مىدهند . » چنين است درمورد جدل و سخنان هوشيارانه جاحظ در گفتگوى او با مجوس .
سخن جاحظ با نصارا در مورد صيد و ذبح حيوانات با يك رويداد تاريخى آغاز مىشود :
« . . . آيا مردم در قبال احكام تورات در زمان حضرت موسى و داوود چگونه عمل مىكردند ؟ با اينكه اين دو پيغمبر ، اهل جنگ و كشتار و اسير گرفتن ديگران و نيز ذبح كردن حيوانات بودند و حتى همهء قربانيان يا اغلب آنها حيوانات ذبحشده بودند و به همين دليل ، شما بيت المقدس را بيت المذبح مىناميديد . ما دربارهء روش نصرانيان در اين زمان از شما نمىپرسيم ، بلكه دربارهء دين موسى و حكم تورات و حكم صاحب زبور داوود و وضعى كه مردم در آن روز داشتند از شما مىپرسيم و اين وضعيت را شما همچنان داريد ، تا آنجا كه كسانى كه قايل به ربوبيّت مسيح هستند ، بيش از ما مسلمانانى مىباشند كه امروز قايل به صيد و ذبح هستيم . . . » .
سپس دربارهء كارهاى امروز مسيحيان سخن مىگويد و به استدلال عقلى و شهود حسى مىپردازد : « از اين گذشته مىبينيم كه شما ، ماهى را مىخوريد و از خوردن گوشت نيز بدگويى مىكنيد . چرا چنين مىكنيد ؟ آيا براى اين است كه ماهى كشته نشده ، يا چون ماهى را بدون كارد كشتهايد و آن هم كشتن خود را حسّ نكرده است ؟ و حال آنكه همه حيوانند و مقتول و همگى داراى احساس هستند . پس چگونه خوردن گوشت سنگدلى
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 195
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص١٩٥