وارونه جلوه مىدهند تعجب مىكند ، به آنها حمله كرده ، مىگويد : « كاش مىدانستم كه آيا اين گفتهها در شمار تمجيد خدا به حساب مىآيد ؟ به دليل اينكه هركس آنچه را مىتواند ، انجام دهد پسنديده است و هركس از تازيانهء فرمانروا بترسد ، مىتواند كار زشتى را انجام دهد و آنچه موجب نيكو شمردن عمل زشت مىشود اين است كه انجام دهندهء آن از ترس يا از بازخواست سلطان در امان باشد . با اينكه دروغ و ظلم و عبث و لهو و بخل ، همگى بر كسى كه انگيزه و نيازى به آنها ندارد ، محال است . »
جاحظ خلافگوييهاى معتزله را دربارهء مگس و كودكان مشرك نقل مىكند تا آن جا كه به شرح اصل عدل الهى مىرسد : « . . . پاسخهايى كه در اين مسأله گفتهاند هرچه باشد ، پستترين و بدترين اين پاسخها از سخن كسى كه مىگويد : خداى تعالى آن كس را كه موجب خشم او نشده و نمىفهمد كه خشم خدا چيست عذاب مىكند ، بهتر است و عجيب اين است كه برخى گمان كردهاند خدا اين كودكان را عذاب مىكند تا پدرهايشان از آن غمگين شوند ، زيرا كسى اين عمل را انجام مىدهد كه نتواند ضعف اندوه و دردى را كه به سبب عذاب فرزندان كفار به آنان مىرسد بهطور غيرمستقيم به آنان برساند ، كسى كه بر رساندن اين عذاب قادر است چگونه آن را به غير مستحق مىرساند و از كسى كه او را به خشم درآورده برمىگرداند و بر غير او وارد مىسازد ؟
به علاوه ، اين قوم سخن خداى تعالى را نيز شنيدهاند :
يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ * وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ * وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ * وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ يُنْجِيهِ * كَلَّا إِنَّها لَظى * نَزَّاعَةً لِلشَّوى
« 1 » ، « آن روز گنهكار آرزو كند كه كاش مىتوانست فرزندان و همسر و برادر و قبيلهاش را كه از او حمايت مىكردند و تمام مردم روى زمين را در برابر عذاب آن روز فدا كند تا مايهء نجاتش شود . هرگز چنين نيست زيرا آتش دوزخ شعلهور است ، دست و پا و سر را مىكند و مىبرد » و چگونه كسى كه قرآن مىخواند « 2 » چنين مىگويد ؟
جاحظ با مسيحيان نيز در مورد قطع نسل ستمگران سنگدل و گمنامى و
هامش
( 1 ) - معارج / 11 - 16 .
( 2 ) - الحيوان ، ج 3 ، ص 293 - 297 .