از نطفه آفريدهشده و پدرش از خاك به وجود آمده و نه اينكه چون برروى دو پا راه مىرود و با دستهايش نيازهايش را رفع مىكند ، زيرا تمام اين ويژگيها در انسانهاى ابله و ديوانه و كودكان و عقبافتادهها نيز وجود دارد .
تفاوت واقعى ميان انسان و موجودات يادشده ، اقتدار و نيرويى است كه برخاسته از عقل و معرفت است ، هرچند كه لازمهء وجود عقل و معرفت ، اقتدار و توانايى نمىباشد .
خداى تعالى جنّيان را نيز به سبب همان توانايى كه نشاندهندهء وجود عقل و معرفتى است كه به او عطا كرده ، بر درندگان و چهارپايان شرافت و برترى داده است و نيز خدا فرشتگان را بر جنّيان فضيلت داده و بر انسان مقدم داشته و برطبق نعمتهايى كه به فرشتگان داده آنان را ملزم به تكليف كرده است ، با اينكه اين فرشتگان ، صورت ظاهرى انسانى نداشته و از نطفه آفريدهنشده و پدرشان از خاك به وجود نيامده است و تنها چيزى كه مايهء امتياز آنان شده ، همانا عقل و معرفت و توانايى آنان است .
آيا مىتوان گفت خداى تعالى از برخى آفريدگانش كه اين ويژگيها را به آنها داده هيچ چيزى مطالبه نمىكند و با آنها همان برخوردى را خواهد كرد كه با موجوداتى عارى از اين ويژگيها ؟ در حالى كه خداوند به منظور انديشيدن و عبرت گرفتن ، عقل را به آنها داده است و معرفتى كه به آنها داده تنها براى اين است كه حق را بر هواى نفس خود ترجيح دهند و قدرتى كه داده براى اين است كه حجّت را بر آنها تمام كند . » « 1 »
اينكه معتزله به قدرت قبل از فعل قايل هستند ، خود نشانهء تكليف و آزادى اراده است و به همين دليل ، طرفدار اين نظريه به دنبال شاهدى از قرآن مىگردد . جاحظ مىگويد : « مثل اين شخص مثل يكى از مخالفان قدرت است - مفوّضه - كه از يكى از اصحاب ما سؤال كرد : آيا از قرآن دليلى بر اينكه قدرت قبل از فعل است مىشناسى ؟
گفت : آرى بسيار است و از آن جمله ، اين سخن خداوند است :
قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَ إِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ
« 2 » ، « عفريت جن گفت : من پيش از
هامش
( 1 ) - الحيوان ، ج 5 ، ص 542 - 545 .
( 2 ) - نمل / 39 .