الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً
« 1 » ، « طايفهء جنّ مىگويند ما در كمين شنيدن رازهاى آسمانى مىنشستيم ، امّا اكنون هركس از اسرار وحى الهى سخنى بخواهد بشنود ، تير شهاب در كمين اوست » اين اشكالكنندگان مىگويند : شما مسلمانان گمان مىكنيد كه خداى تعالى اين رجمهاى جنّيان را دليل وجود پيامبر صلّى اللّه عليه و إله قرار داده است چگونه اين رجم ، دليل بر نبوت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله است در صورتى كه قبل از اسلام ظاهر و مشهود بوده است « 2 » ؟ و اين امر در شعرها موجود است . اينان شعرهايى از ابو خازم و ضبى و اوس بن حجر و عوف بن خرع و افوه اودى و اميّة بن ابى صلت بيان كردهاند . جاحظ تمام اين اشعار را مىآورد و با بررسى ادبىاش آنها را مورد هجوم قرار مىدهد و در آغاز ، تفاوت دورههاى گويندگان ادبى را بيان مىكند و چنين مىگويد : « اگر شما به بعضى اشعار دورهء جاهليّت دست يافتهايد كه مربوط به پيش از زمان بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و ولادت او بوده است و برخى از شما بدان استدلال مىكنيد ، اين از همان چيزهايى است كه افرادى نظير شما ، بدان چنگ مىزنند . هرچند پاسخ آن هم انشاء اللّه خواهد آمد .
امّا شعرهاى مخضرمين « 3 » و مسلمانان ، دليلى براى شما محسوب نمىشود و بر شما سزاوار نيست كه به شعر شاعر دورهء جاهلى كه زمان ولادت پيامبر را درك نكرده است ، تمسك جوييد . بشر بن ابى خازم كه داستان فجار را درك كرده ، پيامبر صلّى اللّه عليه و إله هم در آن زمان بوده و خودش فرموده است : « فجار را مشاهده كردم و نوجوان بودم و به عموهايم كمك مىكردم » .
جاحظ از بررسى ديدگاه بشر بن ابى خازم به انواعى از نشانهها و مژدههاى نامفهوم به رخ دادن يك حادثهء بزرگ منتقل مىشود : « علايم و نشانهها ، چند نوعاند :
هامش
( 1 ) - جنّ / 9 .
( 2 ) - ما آسمان فرودين را با چراغهاى پرفروغى زينت داديم و آنها را تيرهايى براى شياطين قرار داديم و بر ايشان آتش دوزخ فراهم ساختيم ( ملك / 5 . )
( 3 ) - جمع مخضرم : كسى كه نصف عمرش در دوره جاهليت بوده است و نيمى در عصر اسلام ، جاهليّت و اسلام را درك كرده است و مرد ختنه ناشده را نيز گويند . فرهنگ نفيس . م .