و نيز فرموده است :
وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْكُرُوا ما فِيهِ . . .
« 1 » ، « و ياد آورند زمانى را كه كوه را مانند قطعهء ابر بر فراز آنها بر انگيختيم و پنداشتند بر آنها فرود خواهد آمد و گفتيم آنچه براى شما آورديم با قوّت ايمان فراگيريد و آنچه در آن است به ياد آوريد . . . » .
آنگاه جاحظ فراخوانى خود را ادامه مىدهد و خدا را گواه خود مىگيرد كه جز حق و حكمت نگويد : « و من خود به خدا پناه مىبرم از اينكه جز حق بگويم و تو را نيز به خدا پناه مىدهم كه جز براى او نشنوى ، زيرا خداى تعالى فرموده است :
وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ
« 2 » ، « و اگر آنها را به راه هدايت بخوانيد نمىشنوند و مىبينى آنها را كه به تو مىنگرند ، در حالى كه نمىبينند » . خداوند مردم را مىترساند كه مبادا از اين گروه و از كسانى باشند كه به حكمتهاى الهى مىنگرند و آنها را نمىبينند و بصيرت به وسيلهء گشودن چشمها و شنيدن گوشها حاصل نمىشود ، بلكه از طريق تأمل قلبى و دقت عقلى و تسلّط از ناحيهء يقين و دلايل آشكار صورت مىپذيرد و هركس از اين امور روگردان شود مظاهر حكمت خدا را نمىبيند ، چنانكه خداوند مىفرمايد :
وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ
، و در آيهء بعد ، از همين سوره فرموده است :
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ
، « بدترين جنبندگان در نزد خداوند ، كرها و لالهايى هستند كه نمىفهمند » و اگر به ظاهر كرولال مىبودند و نمىفهميدند ، مورد سرزنش واقع نمىشدند ، چنانكه شخص ابله و كمخرد سرزنش نمىشود كه چرا نمىفهمد و نابينا به نديدنش سرزنش نمىگردد و چنانكه جنبدگان ملامت و درندگان كيفر نمىشوند ، امّا شخص بينايى كه خود را به كورى مىزند ، كور ناميده مىشود و شنوايى كه خود را كر مىنماياند ، كر ناميده مىشود و عاقلى كه خود را به نادانى مىزند ، جاهل و نادان گفته مىشود و خداوند فرموده است :
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَ هُوَ عَلى كُلِّ
هامش
( 1 ) - اعراف / 171 .
( 2 ) - اعراف / 198 .