گونههاى مختلف تفسير از ديدگاه جاحظ
براى اينكه به انواع گوناگون تفسير از ديدگاه جاحظ پىببريم ، ناچاريم شيوههاى تفسيرى وى را گردآوريم و شكّى نيست كه اين تفسيرها هركدام داراى درونمايهاى است ژرف كه از يكسو اشاره به راههايى فرعى دارد كه جاحظ آنها را پيموده تا به مقصودش برسد و از ديگر سوى نشانههاى فرهنگى است كه او آن را پذيرفته و همچنين از يك جهت ديگر عناصر تشكيلدهندهء شيوهء او در فهميدن متن مىباشد و ازاينرو ، نوعى تفسير را پس از نوعى بيان مىكنيم و بهطور طبيعى متنى كه بيشتر مورد بررسى قرار مىگيرد ، قرآن است ، زيرا اوّلا حجّيّت آن قطعى است و ثانيا عظمت مقامش بالاتر از متن حديث است . اكنون به بيان گونههاى مختلف تفسيرى از ديدگاه جاحظ به تفصيل مىپردازيم .
تفسير ادبى
الف : نخستين مسألهاى كه در اينجا با آن برخورد مىكنيم اين است كه جاحظ مردم را فرامىخواند تا با دلى گشاده و انديشهاى آگاه به اشياء بنگرند ، يعنى بايد انسان احساس روشن و انديشهاى زنده داشته باشد تا بتواند صفحهء اين جهان هستى را بخواند او چنين مىگويد : « پس سزاوار است كه هرگاه به آيهاى رسيدى كه از شگفتيهاى عالم نظير پروانه و پشه سخن مىگويد ، اين آيه را تحقير نكنى و آن جانور شگفت را به دليل اينكه معرفت به آن ندارى و حرمتى برايش قايل نمىباشى و در مقايسهء با خود او را ناچيز مىبينى ، كوچك نشمارى ، بلكه درباره كسى بينديش كه اينگونه تدبير و حكمتها از خود نمايان مىسازد ، چنانكه خداوند متعال فرموده است :
وَ كَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ
« 1 » ، « و براى موسى در تورات از هرموضوع پندى و براى هر چيز تفصيلى نوشتيم » . سپس فرموده است :
فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها
« 2 » ، « پس آن را به قوّت فراگير و قومت را دستور ده كه نيكوترين آن را بگيرند » ،
هامش
( 1 ) - اعراف / 145 .
( 2 ) - همان .