اين شناخت و جستجوى جهان هستى ، از طريق افسانه و خيال نيست كه [ طبق معمول ] خيالپردازان ، تسليم طبيعت مىشوند و وجدان خود را كنار مىگذارند و خردشان را ناديده مىگيرند ، بلكه اين جستجو ، بدين معناست كه دريچههاى خرد و وجدان باهم و در يك حالت تكاملى به سوى اين عالم هستى بازشوند و به آن نگاه كنند و پديدههايش را مورد بررسى قرار دهند و از منظرههايش آگاه شوند ، و نيز در يك حالت لذّتبخش كه خرد از آن لذّت مىبرد ، وجدان اشباع مىشود و زبان به سخن مىآيد . هركس صفحهء جهان هستى را مطالعه كند ، به اندازهء فهم خود كسب معرفت مىكند و با آنچه انديشهاش ، از اين جهان به او داده و احساسش او را راهنمايى كرده به سوى ما برمىگردد ، برخى درست برداشت مىكنند و برخى دچار خطا مىشوند ، تفسيرها مختلف و ترجمهها با يكديگر تضادّ دارند ، درحالى كه در ذات حقايق جهان ، هيچ تضادّى وجود ندارد ، بلكه اين مفسّران و مترجمان هستند كه به اندازهء تفاوت انديشهها و ديدها و عملكردهايشان با يكديگر اختلاف دارند . هرگز كوه بيشتر از سنگريزه نشانهء وجود خداوند ، نيست و آسمان محيط بر تمام زمين ، بيشتر از بدن انسان ، وجود خداوند را نشان نمىدهد و در اين جهت ، ذرّهء دقيق و كوچك اين عالم مانند قطعات بزرگ آن است . در حقيقت امور ، اختلافى نيست . اختلاف تنها از ناحيهء انديشمندان است ، كه برخى خوب نمىانديشند و از موارد اختلاف و جدايى مرزها غفلت مىكنند . بنابراين ، برخى از دانشمندان به دلايلى گوناگون ، دچار اختلافنظر شدهاند . « 1 »
هامش
وديعت نهاده تا بدين وسيله حكمت صانع و استحكام آفرينش او شناخته شود اختصاص داده است ، و نيز در همان مأخذ ، ج 6 ، ص 9 - 10 اشاره مىكند به حيوان كوچك و دلالت آن بر قدرت و كمال صنع آفريننده :
« آنچه در حيوان اهميّت دارد ، بزرگى جثّه و كثرت عدد و سنگينى وزن آن نيست ، هرچند همهء اينها شگفتى آورند ، امّا آنچه دليل قاطع در اين امر مىباشد چيزى است كه انديشهء عاقل را استحكام مىبخشد و سينهء او را مىگشايد ، زيرا برخى از امور ، از برخى ديگر شگفتانگيزتر و راهنمايىكنندهتر ، مىباشد . . . » .
( 1 ) - الحيوان ، ج 3 ، ص 299 .