فصل دوم نظريهء جاحظ در فهم متن قرآن و حديث
ارزيابى پژوهشهاى ديگران درباره جاحظ
دربارهء جاحظ پژوهشهاى ارزشمندى صورت گرفته كه بر اثر گونهگونى اهداف پژوهشگران ، اين پژوهشها نيز ابعاد گونهگون يافته است . به عنوان نمونه كتاب الجاحظ حياته و آثاره نوشتهء دكتر طه حاجرى به پژوهش در زندگى جاحظ پرداخته و آن را محصول محيط و عصر وى دانسته است . كتاب منهج تفكير الجاحظ نوشتهء امين خولى به بررسى خردگرايى جاحظ از لحاظ تئورى و عملى پرداخته است . در حالى كه كتاب اثر الوسط البصرى فى تكوين الجاحظ اثر شارل يللات به عناصر فرهنگى كه باعث رشد خردگرايى در جاحظ شد توجه كرده است و كتاب النزعة الكلامية فى اسلوب الجاحظ اثر ابو يوسف شلحت به بيان ويژگيهاى عقلانى انديشه و بيان جاحظ پرداخته است .
پژوهشهاى ديگرى نيز وجود دارد كه نشان مىدهد جاحظ جامعهء عصر خود را به تصوير كشيده است از قبيل تحقيق خانم دكتر بديعه به نام نجم الجاحظ و الحاضرة العبّاسية و ديگر پژوهشها نظير ادب الجاحظ اثر سندوبى و الجاحظ معلّم العقل و الادب نوشتهء شفيق جبرى و ديگر آثار . اين پژوهشها گاهى عميق و ريشهدار و گاهى سطحى و تقليدى است كه به شخصيّت بررسىكننده و فرهنگ و ابعاد علمى او بستگى دارد و در اينجا مجال براى به نقد كشيدن گفتههاى پژوهشگران درباره جاحظ اعم از آنچه ما از آنها ياد كرديم يا ناگفته مانده است ، نمىباشد .