ترتيب دستهبندى كرده است :
( 1 ) :
كِراماً كاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ
« 1 » ، « آنها نويسندگان اعمال شما و فرشتگان مقرّب خدايند »
( 2 ) :
فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ * مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ * بِأَيْدِي سَفَرَةٍ
« 2 » ، در لوحههاى پر ارزشى ، والاقدر و پاكيزه ، به دست سفيرانى . . . است » .
( 3 ) :
فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ
« 3 » ، « پس كسى كه نامهء اعمالش به دست راستش داده شود . . . » .
( 4 ) :
وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ
« 4 » ، « و كسى كه نامه اعمالش از پشت سر به دست چپ داده شود »
( 5 ) :
اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
« 5 » ، « كتابت را بخوان كه تو خود تنها براى رسيدگى به حساب خويش كافى هستى » .
جاحظ اين آيات را در يك تفسير عقلى دستهبندى كرده و گفته است :
« اگر اعمال مردم نوشته هم نمىشد ، محفوظ باقى مىماند و فراموش نمىشد ، امّا خداوند متعال مىداند كه كتاب محفوظ و نسخههاى آن ، براى بيم دادن ، رساتر و قطعىتر و در دلها ترسآورتر است » .
موضع معتزله در تفسير احاديث
معتزله اگرچه در تفسير قرآن و احاديث ديدگاهى همانند دارند ، امّا تفاوت مهمى كه ميان ايندو مورد به چشم مىخورد اين است كه آيات قرآن به دليل وحى بودنش در بالاترين درجه اعتماد و وثوق قرار دارد . ازاينرو ، آزادى كه معتزليها در تفسير قرآن احساس مىكنند ، آزادى در توجيه و تأويل آن است ، بر خلاف روايت و حديث كه در متن
هامش
( 1 ) - انفطار / 11 - 12 .
( 2 ) - عبس / 13 - 15 .
( 3 ) - انشقاق / 7 .
( 4 ) - انشقاق / 10 .
( 5 ) - إسراء / 14 .