از قبيل سخن خداى متعال است كه فرموده :
يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ
« 1 » ، « آن روز كه عذاب [ الهى ] آنان را از بالاى سر و پايين پا مىپوشاند . »
وى در مورد آيهء :
وَ الْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ
« 2 » ، « فرشتگان پيوسته تسبيح و حمد پروردگار خود را به جا مىآورند و براى كسانى كه در زمين هستند استغفار مىكنند » مىگويد : يعنى براى مؤمنان استغفار مىكنند و نمىتوان گفت فرشتگان براى همه كسانى كه در زمين هستند استغفار مىكنند ، زيرا خداوند دربارهء كفار مىفرمايد :
أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
« 3 » ، « لعنت خدا و فرشتگان و مردم بر آنان باد » اين آيه دليل بر اين است كه فرشتگان براى مؤمنان استغفار مىكنند ، چنانكه آيهء :
وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا . . .
« 4 » ، نيز دلالت بر همين امر دارد .
5 - زجّاج كه قرآن را با قرآن تفسير مىكرد به جمع ميان معانى آياتى كه موضوعشان يكى است و در جاهاى مختلف قرآن آمده ، توجه داشت ، او در مورد آيهء :
فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ
« 5 » ، مىگويد : معناى آيه اين است كه گناهكار [ از چهرهاش ] شناخته مىشود ، بنابراين به منظور فهميدن از او سؤال نمىشود بلكه براى توبيخ از او پرسيده مىشود ، زيرا خدا در جاى ديگر مىفرمايد :
وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ
« 6 » ، « آنان را متوقف سازيد كه بايد بازپرسى شوند » در روز قيامت چهرهء گناهكاران سياه و كبود است و دليل آن آيهء :
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ
« 7 » ، و آيهء :
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ
« 8 » ، و نيز آيهء :
وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً
« 9 » ، است .
زجّاج در جاى ديگرى از تفسيرش دربارهء آيات :
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ
« 10 » ،
إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ
« 11 » ،
مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ
« 12 » ،
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ
هامش
( 1 ) - عنكبوت / 55 .
( 2 ) - شورى / 5 .
( 3 ) - آل عمران / 87 .
( 4 ) - غافر / 7 .
( 5 ) - رحمن / 39 .
( 6 ) - صافّات / 24 .
( 7 ) - رحمن / 41 .
( 8 ) - آل عمران / 106 .
( 9 ) - طه / 102 .
( 10 ) - رحمن / 14 .
( 11 ) - صافّات / 11 .
( 12 ) - حجر / 26 .