توبه كرد و به اندازهاى در پيشگاه خدا زارى كرد كه نزديك بود در حال توبه و انابت جان خود را از دست بدهد ، لذا خداى عزّ و جلّ او را چنين توصيف كرد و فرمود :
إِنَّهُ أَوَّابٌ
« 1 » ، « داوود بسيار توبهكننده است » .
در عينحال كه موضع زجّاج در برابر تفسير روايى ، موضعى محتاطانه است ، موضع او در برابر قرائتها سختتر است ، زيرا تحريف قرائت بهطور منطقى خطر تحريف معنوى متن قرآن را به دنبال دارد و لذا در حالىكه مواردى را از ديدگاه نحوى درست مىدانست ، امّا نمىخواست كه قاريان ، سنت قرائت را زير پا نهند و مىگفت :
قرائت سنتى است كه نبايد با آن مخالفت كرد . هرچند آنچه قرائت نمىشود ، در نحو جايز باشد . او در سراسر تفسير خود اين معنا را تكرار و هنگام بررسى آيات قرآنى آن را عملا به كار گرفته است . در مورد آيهء :
إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ
« 2 » ، مىگويد :
« زينة » به « الكواكب » اضافه شده است و بيشتر قرّاء بر همين نحو قرائت كردهاند ، و با تنوين ( بزينة ) نيز قرائت شده يعنى « الكواكب » بدل از « زينة » است و معناى آيه اين است كه ما آسمان دنيا را به وسيله ستارگان زينت بخشيديم . و مىتوان گفت : « الكواكب » در حالت نصب بدل از « بزينة » باشد ، زيرا « بزينة » در موضع نصب است . « بزينة الكواكب » نيز جايز است ولى كسى را كه به رفع قرائت كرده باشد ، سراغ ندارم ، پس نبايد به اين نحو قرائت شود ، زيرا قرائت ، يك سنّت است ، مگر اينكه با خبر صحيحى جواز آن ثابت شود . بنابر رفع « الكواكب » معناى آيه چنين است : ما آسمان دنيا را زينت داديم كه زينت آن ستارگان است .
4 - زجّاج به عنوان يك مفسّر نمىخواست قرآن را با تلاش فكرى خود تفسير كند ، زيرا با پيروى از قاعدهء معروف « القرآن يفسر بعضه بعضا » قرآن را با قرآن تفسير مىكرد . او در تفسير آيهء :
أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ
و آيهء بعد ؛
لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ
« 3 » ، « آگاه باشيد زيان آشكار همين است . براى آنها از بالاى سرشان سايهبانهايى از آتش و در زير پايشان نيز طبقهايى آتشين است . » مىگويد : اين آيه
هامش
( 1 ) - ص / 17 .
( 2 ) - صافات / 6 .
( 3 ) - زمر / 15 - 16 .