اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ
« 1 » ، مىگويد : اين آيات در لفظ متفاوتند ، ولى در معنا به يك اصل برمىگردند ، چرا كه اصل « طين » ( گل ) ، « تراب » ( خاك ) است و خداوند اعلام فرموده كه انسان را از خاكى كه در آغاز به صورت گل بود و سپس تغيير كرد و خشك شد ، آفريديم . « صلصال » به معناى گل خشكيده است و همه اين تغييرات در مايه اصلى خلقت يعنى خاك پديد آمده است و در معنا و مفهوم اين آيات تناقض وجود ندارد .
6 - زجّاج تنها معناى قرآن را براى ما بيان نكرده است ، بلكه نظريات خوبى دربارهء قرآن دارد و ما را از انواع اسلوبهاى بيانى آن آگاه ساخته است :
الف - او در مورد آيهء :
قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ
« 2 » ، « بگو : چند روزى از كفرت بهرهگير كه از اصحاب دوزخى ! » ، مىگويد : اين سخن خداوند در لفظ امر است ، ولى در معنا تهديد مىباشد . و مانند آن است ، آيات :
فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ
، « 3 »
فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ
« 4 » ، و از اين سخنان تهديدآميز است سخن تو به كسى كه او را تهديد مىكنى و مىگويى : اين كار ناپسند را دوباره انجام ده براى تو كافى است ! و تو در حقيقت به او فرمان نمىدهى ، بلكه به او وعده مجازات مىدهى و تهديدش مىكنى كه اگر كارى را كه بر خلاف ميل توست انجام دهد ، او را مجازات خواهى كرد .
ب - زجّاج دربارهء هر سورهاى كه سخن مىگويد ، به آهنگ معنوى كه در فضاى اين سوره وجود دارد توجه مىكند . او در مورد سوره « رحمن » مىگويد : خداوند در اين سوره آنچه را كه نشانگر يگانگى اوست ، بيان مىكند از قبيل : آفرينش انسان ، سخن آموختن ، آفرينش خورشيد و ماه و آسمان و زمين . سپس جن و انس را مخاطب قرار داده ، مىفرمايد :
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ
، « شما كدام يك از اين نعمتهاى بىشمار پروردگارتان را تكذيب مىكنيد ؟ ! » همهء اينها نعمتهايى است كه به شما داده شده و بايد شما را به وحدانيّت خدا راهنمايى كنند و در ميان نعمتهايى كه شما از آنها برخورداريد ، چيزهايى هست كه بقا و ادامه حيات شما به آنها وابسته است . در پايان سوره به آنجا
هامش
( 1 ) - آل عمران / 59 .
( 2 ) - زمر / 8 .
( 3 ) - روم / 34 .
( 4 ) - كهف / 29 .