مىرسيم كه خداى سبحان سوره را با آيهاى كه درخور مجد و عظمت اوست به پايان مىرساند و مىفرمايد :
تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ
.
ج - زجّاج از ديد زيباشناسى به بررسى تعبيرات قرآنى مىپردازد كه محيط عربى ، فضاى تجارت و دادوستد و سودوزيان را به تصوير مىكشد . او دربارهء آيهء :
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ
« 1 » ، مىگويد : « يوم التغابن » روزى است كه اهل بهشت ، دوزخيان را مغبون مىسازند ، زيرا كسى كه در بهشت مقام والايى دارد آن را كه منزلتش از او پايينتر است مغبون مىبيند . زجّاج اين آيه را براى خريدوفروش مثال آورده است ، چنانكه خداوند در آيهء ديگرى فرموده :
هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
« 2 » ، و در جاى ديگرى فرموده :
فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ
« 3 » ، و همه اين آيات دربارهء كسانى است كه گمراهى را به جاى هدايت خريدند .
- زجّاج در مورد آيهء :
وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ
« 4 » ، « و در آن هنگام كه باارزشترين اموال به دست فراموشى سپرده شود » مىگويد : « عشار » شتران مادهء باردار است و چون دوران زادن آنها غالبا ده ماه طول مىكشد « عشار » ناميده شدهاند ، آنها هرگاه جنينشان كامل شود ، پس از گذشت يك سال مىزايند و اينگونه شترها ، بهترين بچهها را مىزايند ، لذا صاحبانشان جز در قيامت آنها را رها نمىسازند و بدان سبب كه شتر بيشترين دارايى و ثروت عرب محسوب مىشد و وسيلهء تأمين معيشت آنان بود [ براى بيان شدت هولوهراس قيامت ] به رها شدن اينگونه شتران در آن لحظه ، باوجود ارزش و اهميّت آنها در ميان اعراب ، اشاره شده است .
اكنون با توجه به همه اين مطالب درمىيابيم كه زجّاج با افرادى كه قبل از او در زمينهء معانى قرآنى يا مجازهاى آن ، كتاب تأليف كردهاند نظير ابو عبيده و فرّاء ، به مناقشه مىپردازد و در قرن ششم هجرى زمخشرى ، مفسّر پرآوازه را مىيابيم كه در شيوهء تفسيرى خود به [ نظريات ] زجّاج تكيه مىكند .
هامش
( 1 ) - تغابن / 9 .
( 2 ) - صفّ / 10 - 11 .
( 3 ) - بقره / 16 .
( 4 ) - تكوير / 4 .