منفى است ) و بعيد است كه به معناى اذا كان قد أنذر آباؤهم غافلون ( يعنى مثبت ) باشد ولى در تفسير آيه آمده است . دليل بر نافيه بودن « ما » در آيهء قبل ، اين سخن خداى متعال مىباشد :
وَ ما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَ ما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ
« 1 » ، « ما - قبلا - چيزى از كتب آسمانى را به آنها ندادهايم كه آن را بخوانند و قبل از تو هيچ پيامبرى - نيز - براى آنان نفرستاديم » زيرا اگر پدرانشان انذار شده بودند كتبى براى آنان ارسال مىشد تا بخوانند البته خدا داناتر است .
ب - زجّاج نوعى از تفسير را نيكو مىشمارد كه مستند به يكى از قرائات نقل شده باشد . او در مورد آيهء شريفهء :
لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ
« 2 » ، مىگويد : يعنى تا پيامبر صلّى اللّه عليه و إله با آياتى كه بر او وحى مىشود مردم را از روز ملاقات ( قيامت ) بيم دهد . و جايز است به معناى لينذر اللّه يوم التلاق باشد ، يعنى تا خدا مردم را از روز ملاقات بيم دهد . معناى اوّل بهتر به نظر مىرسد ، البته خدا داناتر است . و دليل آن اين است كه اين آيه ، لتنذر يوم التلاق با ( تاء ) قرائت شده است .
ج - او گاهى باذوق و سليقه خود يك تفسير روايى را بر روشهاى زبان عرب ترجيح مىداد ، چنانكه در مورد آيهء :
وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ
« 3 » ، « از رسولانى كه قبل از تو فرستاديم بپرس ، آيا غير از خداوند رحمان معبودى براى پرستش آنها قرار داديم ؟ ! » سه ديدگاه تفسيرى بيان مىكند و مىگويد : « در تفسير اين آيه آمده است كه در شب معراج ، همهء پيامبران در بيت المقدس گرد آمدند و پشت سر پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و إله نماز خواندند و به آن حضرت گفته شد چيزى از آنان مپرس . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در اين فرمان الهى ترديد نكرد و از پيامبران هم چيزى نپرسيد .
( امر به سؤال در آيه را به معناى نهى از آن قرار داده است ) .
ديدگاه دوم كه زجّاج آن را اختيار كرده آن است كه مقصود از سؤال در آيهء :
وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ
اقرار كردن است ، چنانكه خدا در آيه ديگرى فرموده :
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
« 4 » ، « و اگر از
هامش
( 1 ) - سبأ / 44 .
( 2 ) - مؤمن / 15 .
( 3 ) - زخرف / 45 .
( 4 ) - زخرف / 87 .