براى خود به عنوان پوشش استفاده مىكنند » .
ابو حاتم مىگويد : ابو عبيده ادّعاى بزرگى كردهاست و گمان نمىكنم « عسعس » در اين آيه معنايى بيشتر از سياه شدن داشته باشد . اين كلمه در همهء مواردى كه ذكر شده به معناى « اظلم » و « أسود » ( تاريك شد ) است و هرچه از اين باب در قرآن وجود دارد بهتر است از تفسير كردن آن خوددارى شود و امكان خطا و اشتباه در آنچه از قرآن نباشد كمتر است . « 1 »
ابو حاتم سومين موردى كه از روى ترديد و عدم اطمينان از ابو عبيده نقل مىكند ، واژهء « أسرّ » است . او گفته است : « أسررت الشّىء » به معناى « أخفيته » ( آن را پنهان كردم ) است و به معناى « اظهرته » ( آن را آشكار ساختم ) نيز مىباشد . و در مورد اين آيهء شريفه :
وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ
، مىگفت : به معناى أظهروا الندامة است و من به گفته وى در اين مورد اطمينان ندارم . و خدا داناتر است . برخى گمان كردهاند كه فرزدق گفته است :
فلمّا رأى الحجّاج جرّد سيفه * أسرّ الحرورى ما كان اضمرا
« وقتى كه آن خارجى مذهب ، ديد : حجّاج شمشيرش را از نيام بركشيد . آنچه بدان اعتقاد داشت و پنهان كرده بود ، برملا ساخت » .
به گفته فرزدق دربارهء قرآن ، نيز اعتماد و يقين ندارم ، زيرا شايد گفته باشد : الّذى كان أظهرا ؛ يعنى آنچه را كه به آن اعتقاد داشت آشكار كرد . آميختگى در شعر فرزدق زياد به چشم مىخورد ، ولى در سخن دو همتاى او جرير و أخطل چنين چيزى نيست .
لذا اعتمادى به سخن وى دربارهء قرآن ندارم . « 2 »
امّا ابن جرير طبرى امام مفسران هنگامى كه به نقد و بررسى گفتار ابو عبيده در الفاظ متضاد مىپردازد ، مىبينيم كه ضمن اعتراف به دانش عربى او ، تنها به اظهار نظر
هامش
( 1 ) - الأضداد ، ص 97 - 98 .
( 2 ) - الأضداد ، ص 114 - 115 . فرزدق از شاعران برجسته عرب بوده و همه ادباء و نحويان به شعر او استشهاد مىكنند . م .