عدم توانايى به خاطر اين است كه در باب مجاز ، زبانهاى ديگر گستردگى زبان عربى را ندارند . « 1 »
گرچه برخى از اهل لغت اسلوب و طرز تفكّر ابو عبيده را ردّ كردهاند ، ولى ديگران قصد اصلاح و تهذيب و تنقيح مطالبى را داشتهاند كه در تفسير الفاظ قرآن جنبهء ادبى محض داشته و بعدها علم تفسير غرائب قرآن بدان اختصاص يافته است .
ابو حاتم سهل بن محمّد سجستانى روايت مىكند كه أخفش سعيد بن مسعده - كه معاصر با أبو عبيده و متوفّاى 215 هجرى ، و به قولى 221 هجرى ، بوده كتاب مجاز القرآن ابو عبيده را در اختيار گرفت و مطالبى را از آن حذف كرد و مطالبى را نيز بر آن افزود ، يا جايگزين ساخت . ابو حاتم مىگويد : من به او گفتم اين چه كارى است كه تو انجام مىدهى ؟ آيا مؤلّف كتاب تو هستى ؟
أخفش پاسخ داد : اين كتاب براى كسى است كه آن را اصلاح كند ، نه براى كسى كه آن را تباه سازد . « 2 »
امّا كتاب ابو عبيد قاسم بن سلام ( متوفاى 223 يا 224 هجرى و معاصر ديگر ابو عبيده ) دربارهء غرائب قرآن ، چنانكه ابو طيب عبد الواحد بن على لغوى نقل مىكند ، از كتاب مجاز القرآن ابو عبيده اقتباس شده است . « 3 »
ابن قتيبه ( متوفّاى 267 هجرى ) در كتاب خود « إصلاح غلط أبى عبيده » - كه ابو مظفّر محمّد بن آدم بن كمال هروى متوفّاى 414 هجرى آن را شرح كرده - ابو عبيده را مورد سرزنش قرار داده است . « 4 »
ابن قتيبه كه به دفاع از اسلوب قرآن مىپرداخت ، بهتر بود در اين كتاب - كه چگونگى اشتباه ابو عبيده را برملا نمىسازد - كتاب مجاز القرآن ابو عبيده را ارزيابى مىكرد .
اين تلاشها با مخالفت شديد برخى از فقهاء مواجه شد از قبيل آنچه ازاين روايت
هامش
( 1 ) - مشكل القرآن ، برگ 9 .
( 2 ) - اين روايت را راويان خبر دادهاند .
( 3 ) - معجم الأدباء ، ج 16 ، ص 255 .
( 4 ) - كشف الظنون ، ج 1 ، ص 112 .