12 - موردى كه مبتدا مركّب از دو چيز بوده و جملهء بعدى ، خبر براى جزء اوّل واقع شده باشد مانند :
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها
« 1 » ، « هنگامى كه تجارت يا سرگرمى و لهوى را ببينند پراكنده مىشوند و به سوى آن مىروند » .
13 - موردى كه مبتدا مركب از دو جزء بوده و جملهء بعدى ، خبر براى جزء آخر باشد مانند :
وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً
« 2 » ، « و كسى كه خطا يا گناهى مرتكب شود ، سپس بيگناهى را بدان متّهم سازد » .
14 - موردى كه خبر مربوط به حيوانات و جمادات با لفظى كه دربارهء انسانها و مردم به كار مىرود ، آمده باشد ، مانند آيات :
رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ
« 3 » ، « من در خواب ديدم ، يازده ستاره و خورشيد و ماه در برابرم سجده مىكنند » و مانند :
قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ
« 4 » ، « آسمان و زمين گفتند : ما از روى اطاعات مىآييم » و ،
لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ
« 5 » ، « تو مىدانى كه اين بتها سخن نمىگويند » و ،
قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ
« 6 » ، « مورچهاى گفت : اى مورچگان ! به لانههاى خود برويد تا سليمان و لشكرش شما را پايمال نكنند . »
و ،
إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا
« 7 » ، « گوش و چشم و دلها همه مسؤولند » .
15 - موردى كه شىء حاضر با لفظ مربوط به غايب مورد خطاب قرار گرفته است ، مانند :
الم * ذلِكَ الْكِتابُ
« 8 » كه معناى آن آلم هذا القرآن است .
16 - موردى كه از خطاب به غيبت التفات شده است ، مانند آيهء :
حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ
« 9 » ، يعنى جرين بكم .
هامش
( 1 ) - جمعه / 11 .
( 2 ) - نساء / 112 .
( 3 ) - يوسف / 4 .
( 4 ) - فصلت / 11 .
( 5 ) - انبياء / 65 .
( 6 ) - نمل / 18 .
( 7 ) - اسراء / 36 .
( 8 ) - بقره / 1 - 2 .
( 9 ) - يونس / 22 .