دو برادر يا بيشتر داشت » . و « إخوة » كه جمع مىباشد ، بر دو نفر اطلاق شده است . و نيز مانند آيهء :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ
« 1 » ، و آيهء :
وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما
، كه به جاى يديهما ، أيديهما آمده است .
8 - موردى كه لفظ از خود ، جمع ندارد و مفرد و جمعش يكسان است مانند :
حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ
« 2 » ، لفظ « فلك » در معناى مفرد و جمع هر دو استعمال مىشود . و نيز مانند آيهء :
وَ مِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ
« 3 » ، « و گروهى از شياطين را ( نيز ) مسخّر او قرار داديم » و آيهء :
فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ
« 4 » ، « و احدى از شما نمىتوانست مانع شود » ، كه به ترتيب لفظ « من » و « كم » در معناى مفرد و جمع هر دو به كار رفته است . « 5 »
9 - موردى كه لفظ جمع در خبر با لفظ مفرد مشترك است مانند آيهء :
أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما
« 6 » ، « آيا نمىبينى كه آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از يكديگر بازكرديم ؟ » كه سموات به خاطر شريك بودن آن با « أرض » به يك اعتبار مفرد آمده است .
10 - موردى كه دو لفظ آمده ، ولى خبر آن دو به صورت جمع ذكر شده است ، مانند :
ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ
« 7 » ، « به آسمان و زمين دستور داد به وجود آييد و شكل گيريد ، خواه از روى طاعت و خواه اكراه ! آن دو گفتند : ما از روى طاعت مىآييم ! » .
11 - موردى كه از دو چيز مشترك يا چند چيز خبر داده مىشود ، ولى لفظى كه به عنوان خبر آمده تنها از يك چيز خبر مىدهد و از خبر ديگرى خوددارى شده مانند :
الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ
« 8 » ، « و آنان كه طلا و نقره را ذخيره كرده و آن را در راه خدا انفاق نمىكنند » .
هامش
( 1 ) - مجاز القرآن ، برگ 4 .
( 2 ) - يونس / 22 .
( 3 ) - انبياء / 82 .
( 4 ) - حاقه / 47 .
( 5 ) - همان مأخذ ، برگ 4 - 5 .
( 6 ) - انبياء / 30 .
( 7 ) - فصّلت / 11 .
( 8 ) - توبه / 34 .