درخواستشان نباشند . از [ توضيح بالا و نيز ] عبارت « استغفار درجه و الا مقامان است » ، روشن مىشود مقصود امام عليه السّلام از مراحل ششگانه ، شرطهايى است كه براى جويندگان برترين رتبهها در نزد خدا بيان نمودهاند . ( و هو اسم واقع علي ستّة معان ) استغفار ، شش معنا دارد :
2 - ( النّدم علي ما مضي ) آگاهى و ترس از پيامدهاى كار و سرزنش خويشتن به سبب آن . امروزه اديبان از اين معنا به نقد خويشتن تعبير مىكنند .
2 - ( العزم علي ترك العود إليه أبدا ) [ اراده بر ترك هميشگى گناه ، ] داروى شفابخش و درمان كافى براى ريشهكن ساختن آن است .
ديگر شروط ، به و الا مقامان اختصاص دارد : « 1 »
3 - ( أن تؤدّي إلي المخلوقين حقوقهم حتّي تلقي اللّه أملس ليس عليك تبعة ) [ بازگرداندن حقوق ديگران . ] كسى كه چيزى را از ديگرى گرفته ، ضامن است و بايد به صاحبش بازگرداند ؛ « 2 » اگر آن چيز وجود دارد ، همان را و اگر از بين رفته است ، مانند يا قيمتش را . بههرحال ، مانند برخى از حقوق الاهى نيست كه تنها با اراده ترك آن ، ساقط شود .
4 - ( أن تعمد إلي كلّ فريضة عليك ضيّعتها فتؤدّي حقّها ) بهجا آوردن قضاى عبادتهاى واجبى مانند نماز و روزه كه پيش از اين ترك شدهاند ، لازم است و آن از دو حال بيرون نيست : يا بدون توبه از گناه ترك عبادت انجام مىشود
هامش
( 1 ) . دو شرط بعد ( پرداخت حقوق خدا و مردم ) نيز از شرايط عمومى استغفار و توبه است ( مترجم ) .
( 2 ) . « علي اليد ما أخذت تؤدّيه » مسند احمد ، ج 5 ، ص 8 و 12 ؛ سنن ترمذى ، ج 3 ، ص 566 ، ح 1266 ؛ سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ص 802 ، ح 2400 .