به وحى آسمانى اشاره مىكند . به گمان برخى ، حس نيرومندترين سرچشمه شناخت است ، ولى بايد دانست چشم فاقد بينش ، توان ديدن و شناختن ندارد . افزون بر اين ، وحى نيز با عقل فهميده مىشود ، زيرا رسالت آسمان است و آن بدون انديشه و تأمل ثابت شدنى نيست . با اين همه ، عقل مىتواند به شناخت موارد فراوانى برسد كه از محدوده وحى و تجربه بيرون است . بنا براين ، استقلال عقل از دو منبع ديگر و درعينحال ، وابستگى آن دو به عقل ، روشن است و اگر جز اين بود معرفت و شناخت سر به مهر باقى مانده و هيچگاه امكانپذير نمىگشت . به همين دليل ، اسلام ، رسالت و پيامبرى ، جهانى و جاودانى بودن آن ، همگى مشروط به عقل است . بسيارى از آيات و روايات ، اين سخن را تأييد مىكند . براى نمونه : « آيا به آيات قرآن نمىانديشند ؟ يا [ مگر ] بر دلهايشان قفل نهاده شده است ؟ » ، « 1 » « اينگونه ، آيات خود را براى مردمى كه مىانديشند ، به تفصيل بيان مىكنيم » ، « 2 » « اساس دين من بر عقل است » ، « 3 » « هرچيز تكيهگاهى دارد و تكيهگاه مؤمن عقل او است . به همين سبب ، به اندازه عقلش عبادت مىكند » ، « 4 » « هر ملتى سرپرستى دارد و سرپرست پارسايان عقل است » « 5 » و « برترين مردم عاقلترين آنها
هامش
( 1 ) .أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُهامحمد صلّى اللّه عليه و إله / 47 : 24 .
( 2 ) .كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَروم / 30 : 28 .
( 3 ) . « أصل ديني العقل » مستدرك الوسائل ، ج 11 ، ص 173 ، ح 8 ؛ عوالى اللئالى ، ج 4 ، ص 125 ، ح 1 .
( 4 ) . « لكلّ شيء دعامة و دعامة المؤمن عقله فبقدري عقله تكون عبادته » كنز الفوائد ، ص 194 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 11 ، ص 207 ، ح 12 ؛ بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 96 ، ح 42 .
( 5 ) . « لكلّ قوم راع و راعي العابدين العقل » مستدرك الوسائل ، ج 11 ، ص 206 ، ح 10 ؛ كنز الفوائد ، ص 13 ؛ بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 95 ، ح 34 .