راستگوئى و مدارا ( ى با ديگران ) و بزرگ منشى ، ؟ و اگر صاحب عقل و شعور بترسد كه اخلاق نفسانى بر او غلبه كند بايد اخلاق نفسانى خود را با اخلاق روحانى ممزوج نمايد ، ؟ و اين چنانست كه تند اخلاقى ( و زود بخشم آمدن ) را با حلم و بردبارى ، و سبكى را با وقار ، و شهوت را بعفت ( و خوددارى از إعمال غريزه جنسى نابجا ) و بازى كردن و به كارهاى لهو و بيهوده پرداختن را بحيا ( كردن از خدا ) و خنده را بفهم و تدبّر ، و نادانى را بكرم و خويشتن دارى از اعمال و رفتار زشت ، و مكر و حيله را بدرست كردارى و راستگوئى ، و ظلم و ستم را بمدارا ، و ترس و وحشت ( از حوادث و بلا و بيمارى ) را بصبر نمودن .
و بسبب نفس است كه انسان ميشنود و مىبيند و مىخورد و مىآشامد و برميخيزد و مىنشيند و ميخندد و ميگريد و خوشحال و شاد خاطر مىشود و اندوهناك و غمگين ميگردد ؟ ! و بسبب روحست كه انسان ميتواند حق را از باطل تميز دهد و راه راست را از طريق انحراف و گمراهى و خوب و صواب را از بد و خطا تشخيص دهد .
و هم بسبب روحست كه عالم مىشود و علم را به ديگران مىآموزد ، و حكم به حق ( و عدالت ) مينمايد ، و تعقل و تدبّر و درك مىكند ، و حيا مينمايد ( از ارتكاب كارهاى زشت ) و بذل و بخشش نمايد ، و با فقاهت و دانا و فهم و ادراك مىشود ، و خود را از گناه بر حذر ميدارد ، و كوشش در أفعال خير و سعادت و خوشبخت شدن ( در دنيا و آخرت ) مينمايد ، و جديت مىكند تا به حد كمال برسد ؟ ! و ميافزايد بر اخلاق نيكوى خود خصلتهاى ده گانه را ، و آنها عبارتند از :
ايمان ، حلم ، عقل ، علم ، عمل ( بدستور خدا و رسول و ائمه عليهم السّلام ) ، نرمى ، ورع ، راستگوئى ، صبر ، و با مدارا رفتار كردن با ديگران ؟ زيرا جمع است تمام ( أحكام و دستورات ) دين در اين خصلتها .
و براى هر يك از اين خصلتها دشمنى است و دشمن ايمان كفر است ، دشمن حلم احمقى ، دشمن عقل سركشى و طغيان ( از أوامر خدا ) ، دشمن علم جهل و نادانى
علل الشرايع ( فارسي ) — صفحة 242
مساهمون: الشيخ الصدوق
ص٢٤٢