وحكمت عملي ، عبارت از رسيدن نفس به كمال مطلوب است به وسيلهء ملكهء دانش وآگاهى به فضايل اخلاقى وكيفيّت به دست آوردن آنها وهم چنين آگاهى به جهات مختلف ناپسنديهاى اخلاقى وچگونگى دورى جستن از آنها ، وبديهي است علمي كه به صورت ملكه در آيد ، همان يقين خواهد بود . امام ( ع ) از عفّت تعبير به صبر فرموده است ، وعفّت همان خوددارى از حرص در أنواع شهوتهاى محسوس وأطاعت نكردن از قوهء شهوت وسركوب ساختن آن وتغيير جهت هواي نفس است ، بر طبق انديشهء صحيح وحكمتى كه در بالا بدان اشاره شد . وامّا جهت اين كه امام ( ع ) از آن ، تعبير به صبر كرده آنست كه عفّت يكى از لوازم صبر است ، زيرا تعريف صبر ، عبارت است از كنترل نفس وسركوب كردن آن از راه اجرا نكردن فرمانش در مورد لذّات ناروا .
بعضي گفتهاند : صبر ، عبارت از مواظبت نفس است از اين كه ، مبادا رنج ناگوارى أو را سركوب كند در حالي كه عقل تحمل آن رنج را لازم شمرد ، ويا مبادا علاقهء به آنچه مورد كشش نفس است آدمي را به طرف خود جذب كند ونفس را مغلوب سازد ، در صورتي كه اجتناب از آن به حكم عقل ضرورت داشته است ، مگر اين كه از راه مشروع بدان نائل گردد ، وروشن است كه صبر با اين تعريف لازمهء عفّت است . وهمچنين امام ( ع ) از شجاعت به جهاد تعبير كرده به دليل اين كه لازمهء جهاد داشتن شجاعت است ، واين تعبير از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم است . وشجاعت عبارت است از ملكهء اقدام لازم بر أموري كه انسان بايد خود را بدان وسيله براي تحمل ناگواريها ورنجهايى كه به أو متوجه مىشود ، آماده سازد .
اما عدل عبارت است از ملكهء برجستهاى كه از سه فضيلت مشهور ، ريشه گرفته وهمواره با آنهاست وقبلا روشن شد كه هر كدام از اين فضايل محدود به دو رذيلت يعنى دو طرف افراط وتفريط ودر مقابل خوى ناپسندى است كه ضد
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 433
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٤٣٣