وخونريزى پرداخته وسود وآسودگى خود را در اين كارها يافتند ، واشّالوا عن لقاح حربهم يعنى : خود را براي جنگ آماده كردند ، چنان كه ناقة با بلند كردن دم ، اظهار آمادگى وجفت جويى مىكند ، ودر اين هنگام شائل ناميده مىشود ، به اين ترتيب ضمير لم يمنّوا به صحابه پيامبر ( ص ) كه پيش از اين در اين خطبه از آنها ياد شده است برگشت دارد ، همان صحابهاى كه هنگامى كه پيامبر أكرم ( ص ) در ميان آنان قيام كرد ، در ركاب أو نبرد كردند ، وشكيبايى خود را در برابر سختيها وكوششهاى خويش را براي يارى حقّ بر خدا منّت ننهادند ، ونثار جان را در راه أو بزرگ نشمردند ، تا اين كه قضاى الهى بر پايان گرفتن دوران بلا وگرفتارى وخاتمه يافتن سلطه كفر وجاهليّت جارى شد . اينان يعنى همين كساني كه پيروزى خود را بر خدا منّت ننهادند ، بينش واعتقاد خود را كه در آغاز اسلام پنهان مىداشتند بر شمشيرهاى خود حمل كردند ، يعنى عقايد خويش را چنان كه پيش از اين بيان كرديم آشكار ساختند ، يا اين كه از كافران خونخواهى كرده وانتقام خونهايى را كه از آنها ريخته شده بود از آنان گرفتند ، وبه فرمان پند دهندهء خود كه پيامبر أكرم ( ص ) است فرمانبردار پروردگار خويش شدند .
با توجيهى كه ذكر شد مىتوانيم اين بخش خطبه را كه با جمله : حتّى إذا قبض اللّه رسوله آغاز مىشود دنباله بخش پيشين بدانيم .
( 30090 - 30070 )
فرموده است : رجع قوم على الأعقاب . . . تا آخر .
بنا بر مذهب طايفه اماميّه ، اين سخن اشاره است به عدول صحابه كه خلافت را از آن حضرت وفرزندانش به خلفاى سه گانه انتقال دادند ، وبنا بر مذهب كساني كه خلافت آن سه را صحيح دانستهاند ، محتمل است كه مراد آن حضرت از اين گروه ، آن عدّه از أصحاب است كه به جاهليّت خود بازگشت كرده ، ودر زمان خلافتش سر به طغيان برداشته وبر أو خروج كردند ، مانند معاوية وطلحه وزبير وجز آنها كه مدّعى شدند آنها به خلافت از آن بزرگوار وفرزندانش سزاوارترند ، رجوع على الاعقاب كناية از اين است كه اين گروه از أوامر خداوند
و