جنگ از نيام بيرون آمده ، حمل شده است ، مقصود از واعظهم امام قائم ( ع ) است .
اين نيز محتمل است كه منظور از ضمير جمع در يمنّوا وما بعد آن گروهى باشد كه در قبال اين فتنه وآشوبها كنارهگيرى وآسودگى را اختيار كرده ، واز جنگ با آشوبگران دست باز داشتند ، زيرا از اين جهت راه تسليم را در پيش گرفته واز جنگ خوددارى كردند كه به آنها اجازه قيام داده نشده بود ، وبه سبب عدم حضور ولىّ امر وقائم بحقّ ، توان مقاومت در برابر ستمگران را نداشتند ، وهم در آن هنگام كه در برابر أوضاع ، روش مسالمت در پيش گرفتند وشكيبائى مىكردند ، از مشاهده منكرات رنج مىبردند ودلهاى آنها در سوز وگداز بود ، واگر پشتيبان وپناهى مىداشتند در راه نصرت حق بذل جان را مهمّ نمىشمردند ، تا بالأخره فرمان خداوند براي قطع مدّت بلا وبه سر آمدن دوران اين گروه ستم پيشه فرا مىرسد ، وكسى كه براي يارى حقّ قيام مىكند ومردم را به سوى آن مىخواند ظاهر مىگردد ، در اين هنگام اين مردم اعتقادات درونى خود را بر شمشيرهايشان حمل وآشكار كرده ، وبه فرمان كسى كه در ميان آنها ظاهر شده وپند دهنده وترساننده آنها ومبلّغ حقّ است ، براي اجراى أوامر پروردگار قيام مىكنند . در اين توجيه ضمير لم يمنّوا به نزديكترين مرجع كه قوم در جمله پيش است برگشت دارد .
( 30069 - 30064 )
فرموده است : حتّى إذا قبض اللّه رسوله . . . تا رجع .
اين بخش از خطبه منقطع از مطالب بخش قبلي است ، زيرا اين قسمت تصريح دارد بر پايان گرفتن اين جريان در زمان حيات پيامبر أكرم ( ص ) ، وهمچنين در بيان أحوال مردم با أو وپيش از أو وبعد از اوست . ودر سخنان پيش چيزى از اين مطالب وجود ندارد ، مگر اين كه جمله من طال الأمد بهم را كه در صدر بخش نخست خطبه است ، بر گمراهان عصر جاهليّت ودوران پيش از اسلام حمل كنيم ، در اين صورت مفاد جملات بعد اين است : تا اين كه دوران اين مردم به پايان نزديك شد وگروهى از آنها با غارت وتاراج أموال ديگران ، به ايجاد فتنه