معظّمله در حاشيهء كفايه مىفرمايد :
انّ الظَاهِرَ مِنَ الطَريقَة العُرفِية خُرُوجُ مَا لَهُ دَخلٌ فى فِعلِية التَأثير عَن المُسَمَّى فى أوضَاعِهِم ، فَتَرَاهُم يضَعُونَ اللَفظَ بِإزَاءِ مَعجُونٍ خَاصٍّ مُرَكَّبٍ مِن عِدَّة أشياءَ مِن دُونِ أخذِ مَا لَهُ دَخلٌ فى فِعلية تَأثيرِهَا - مِنَ المُقَدِّمَاتِ وَالفُصُولِ الزَمَانية وَغَيرِهَا - فى المُسمَّى ؛ بَل يضَعُونَ اللَفظَ لِذَاتِ مَا يقُومُ بِهِ الأَثَرُ وَهَذَا أمرٌ لَا يكَادُ يدَانِيهِ رَيبٌ مِن ذِى بَصِيرَة . وَالظَاهِرُ أنَّ الشَارعَ لم يسلُك فى أوضَاعِهِ مَسلَكاً آخَرَ « 1 » .
* اشكال شهيد صدر :
استاد شهيد ( قدس سره ) در اشكال بر اين نظر ، آن را خلط بين شرايط تأثير مركّب ، و شرايط ذات مركّب مىدانند و با توجّه به اينكه روشن است كه مورد بحث قسم دوم است ، استدلال ايشان را مغاير با مدعّا مىدانند . استاد شهيد تأكيد مىفرمايد كه نمىتوان بين اجزاى مركّب و شرايط ذات و ماهيت آن از نظر دخالت در مسمّا فرقى قايل شد « 2 » .
از تعبير استاد استفاده مىشود كه مقصود ايشان از « شرايط ذات مركّب » : اوصاف و اعراضى است كه تقيّد به آنها « مقوّم ذات مركب » است كه از نظر دخالت در ماهيت و قوام مركّب فرقى با « اجزا » ندارند جز آن كه اجزاء قيداً دخيلند و شرايط تقيّداً دخيلند و « شرايط » به اين معنا را مورد بحث و نزاع مىدانند ، نه « شرايط » به معناى عناصرى كه « خارج از ذات مركب » اند ؛ لكن در فعليت اثر مركب دخيلند ؛ نظير زمان معين يا مقدمات معين و خاص .
در حقيقت استاد شهيد در اينجا نوعى تمييز بين « شرط به اصطلاح فلسفى » و « شرط به اصطلاح اصولى » قائل شده است كه مطلبى صحيح است ، و محقّق اصفهانى شرط به اصطلاح فلسفى را مورد توجّه قرار داده و آن را خارج از ذات مركّب دانسته است كه مورد اتفاق متنازعين در بحث اصولى است ، و آنچه مورد نزاع در بحث اصولى است ، شرط به معناى وصف مقوّم ذات مركّب است كه استدلال محقّق اصفهانى ، خروج آن را از ذات مركّب نمىرساند .
هامش
( 1 ) . نهاية الدراية 125 : 1 .
( 2 ) . بحوث فى علم الأصول 206 : 1 . .