شرايط در آن واحد در مفهوم صحت ممكن نيست چون تماميت هر يك از لحاظين با تماميت به لحاظ ديگر اجتماع در رتبه واحده ندارد « 1 » .
* جواب استاد شهيد :
استاد شهيد ( رحمه الله ) اين اشكال را دفع كردهاند و حاصل دفع ايشان اين است كه : تأخّر شرط از مقتضى ، تأخّر به لحاظ تأثير است ؛ زيرا تأثير شرط در فعليت مقتضى متوقّف بر تماميت اقتضاى مقتضى است . در حالى كه آنچه در معناى لفظ عبادت اعتبار مىشود ذات اجزاء و شرايط است كه هيچگونه طوليت وتوقّفى بين آنها نيست « 2 » .
* اشكال بر استاد شهيد :
به نظر مىرسد دفع اشكال توسط استاد شهيد كامل نيست ؛ زيرا بدون شك آنچه - حسب الفرض بنا بر قول بالصحيح - در مسمّاى لفظ عبادت اخذ شده ذات اجزاء وشرايط بما هى هى نيست ؛ بلكه بما هى معتبرهء فى وصف الصحّهء است . يا به عبارت ديگر اجزاء وشرايط به حيثيتى كه وصف صحّت متقوّم به آنها است موضوعله لفظاند . در اين صورت است كه اشكال شيخ اعظم پيش مىآيد كه دخل اجزاء در صحّت متقدّم بر دخل شرايط است ؛ زيرا اجزاء مقتضى صحّتاند و شرايط دخيل در تأثير مقتضى صحّت در صحتاند ، و تأثير شرط ، متأخّر از اقتضاى مقتضى است .
* نظر محقّق خوئى :
به نظر مىرسد در پاسخ اشكال شيخ ، بهتر است همان گفته شود كه محقّق خوئى فرموده كه ترتّب بين شرط و جزء در عالم وجود است نه در عالم مفهوم و آنچه در مقام تسميه دخيل در مسمّاست مفهوم اجزاء و شرايط است نه وجود خارجى آنها « 3 » .
هامش
( 1 ) . المحاضرات 145 : 1 .
( 2 ) . بحوث فى علم الأصول 191 : 1 ( نقل به مضمون ) .
( 3 ) . المحاضرات 145 : 1 . .