خصوصيات است ، نمىتواند وجه و حاكى از مركب از اين جزء مشترك و جزء مختص - كه همان فرد است - باشد .
* پاسخ : استاد محقّق شهيد صدر ( رحمه الله ) در پاسخ اين اشكال مىفرمايد : در مفاهيم كليهاى كه ذاتى مصاديق خويش هستند يعنى جزء مقوّم ذات آنها مىباشند ، اشكال مزبور وارد است ؛ لكن در مفاهيم كليهاى كه جزء ذات مصاديق خويش نيستند ؛ بلكه عارض بر مصاديق خويشاند ، اين اشكال وارد نيست . توضيح اينكه : در مفاهيمى نظير حيوان نسبت به انسان يا انسان نسبت به افراد انسان مفهوم كلّى براى مصداق خويش ذاتى است و معناى ذاتىبودن در اينجا اين است كه حاكى از عنصر ذاتى مشترك ميان مصاديق است . و بههمين دليل نمىتواند از تمام ذات مصداق حكايت كند چون تمام ذات مصداق مركب است از عنصر مشترك و عنصر مختص كه مميز اين مصداق از ساير مصاديق است .
لكن ، در مفاهيمى كه از مصاديق خارجى انتزاع مىشوند بدون آنكه منشأ انتزاع آنها جزء ذات مصداق باشد ، بلكه منشا انتزاع آنها تمام ذات مصداق است نظير مفهوم : ممكن يا جزئى يا فرد كه از تمام ذات مصاديق خارجى انتزاع شدهاند و لذا بر تمام ذات حمل مىشوند ، در مفاهيمى اينچنين ، حكايت مفهوم كلّى حكايت از جزء ذات نيست بلكه حكايت از تمام ذات مصداق است ، علىهذا ، اين دسته از مفاهيم كلّى مىتوانند علىرغم كليت و عموم ، حاكى از مصاديق جزئى باشند و وضع عام و موضوعله خاص بهوسيلهء اين دسته از مفاهيم كلّى كاملا ممكن و بلا اشكال است .
* اشكال استاد شهيد بر اين مطلب :
در اينجا استاد شهيد متوجه اشكالى بر مطلب فوق مىشوند و در صدد دفع آن بر مىآيند . حاصل اشكال اين است كه : انتزاع عنوان واحد از امور متباينه - بما هى متباينه - ممكن نيست ؛ زيرا امور متباينه اگر از جهت تباينشان به آنها نگريسته شود ، هيچگاه منشأ انتزاع مفهوم واحد مشترك نخواهند شد . پس براى انتزاع مفهوم واحد جامع بين افراد ناگزير بايد وجه مشتركى ميان آنها يافت و عنوان مشترك واحد را از آن وجه مشترك انتزاع نمود ، بنابراين اشكال قبلى دوباره زنده مىشود و آن اينكه عنوان جامع مشترك نمىتواند از افراد با جهت خصوصيت و فرديتشان حاكى باشد بلكه تنها از جهت مشترك ميان افراد حكايت مىكند .
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص١٧٩