تحقيق بيشتر دربارهء آنان مفيد مىنمايد . « 1 » شاعر نيز سخت از آنان متنفر است :
ز خواجه سرا خامه را نفرت است * كه مقبولشان گنده و نكبت است
چه اين ناقصان نه مرد و نه زن * خداناشناسان ابليس فن
نه از نوع انسان نه از جنس دد * ندانسته كارى به غير از لگد
نه عقل و نه فهم و نه دين و نه داد * نه آب و نه آتش نه خاك و نه باد
گرفتند زرها ز شاه و گدا * ز انعام و از رشوه و از ربا
نموده حرام از پى مستحب * بدادند زرها به روم و عرب
كه حاجى و هم كربلايى شوند * بهم چشمى و هم مرائى شوند « 2 »
چو خواجه سرا گشت فرمانروا * بگو خواجه را تا رود در سرا « 3 »
4 - واقف در اين وقفنامه ، سه مسئوليت را جهت موقوفهء خود طراحى كرده است .
نخست توليت وقف . دوم ناظر كه بايد از ميان علما باشد . سوم متصدى كه مجرى است . اما توليت : تعيين توليت از نظر واقف داراى سلسلهمراتبى است به اين شرح :
در حيات واقف ، خود وى منصب توليت را دارد . چنين امرى طبيعى است ؛ زيرا وى بر آن است تا همهء اموالش را وقف كند ؛ در اين صورت ، براى خودش چه مىماند ؟ براى حل اين معضل ، او توليت را خود بر عهده مىگيرد و حقالتوليهء خود را تا سرحد نه عشر قرار مىدهد ؛ يعنى تقريبا همهء درآمد ، منهاى مخارج جارى املاك . بنا بر اين ، اين وقف در حيات او ، عملا سودى براى موارد مصرف جز در حدى بسيار اندك .
در مرحلهء بعد ، توليت از آن يوزباشى است . گذشت كه دو نوع يوزباشى بوده است ؛ يكى براى خواجهسرايان سفيد و ديگرى خواجهسرايان سياه . به نظر مىرسد عبارت وى در اين كه توليت وقف مفوض است به يوزباشى آقايان عظام طرف مرحمت پناه . . . خسرو آقا . و اگر او نبود يوزباشى طرف مرحمت و مغفرت پناه يوسف آقا ؛ مقصود همين دو گروه از خواجگان بوده است . اگر يوزباشى نبود ، توليت نصيب جبادارباشى مىشود ؛ مشروط بر آن كه از آقايان باشد . « 4 » اگر او هم نبود ، نصيب ريش سفيد حرم عليه مىشود كه او نيز از آقايان است . در غير اين صورت ، « توليت مفوض است به اعلم علماى دار السلطنهء اصفهان » .
گفتنى است كه حق التوليه براى خود واقف ، نه عشر است ؛ اما براى متولّىهاى بعد به هيچ صورت چنين نيست . در اين باره در ادامه سخن خواهيم گفت .
هامش
( 1 ) . شاردن ، سفرنامه ، ( تهران ، توس ، 1374 ) ج 4 ، صص 1330 - 1333 ؛ سانسون ، سفرنامه ، ( ترجمهء تقى تفضلى ، تهران ، 1346 ) صص 176 - 178 .
( 2 ) . مكافاتنامه ، بيتهاى ش 382 - 387
( 3 ) . مكافاتنامه ، بيت 954
( 4 ) . در تذكرة الملوك ( ص 19 ) اين احتمال داده شده است كه جبادارباشى از آقايان نباشد .