همو با اشاره به حضور شمار زيادى از آنان در آستانهء امام رضا عليه السلام مىافزايد : در زمان نواب مالك رقاب ، موازى پانصد نفر خواجه سرا ، و هريك را مواجب عظيم بود . « 1 »
اين خواجهها دو گروه سفيد و سياه بودند . براى آنان كه سفيد بودند ، لفظ آقا در ادامهء نامشان مىآمد مانند ابراهيم آقا و آنها كه سياه بودند ، لفظ آقا پيش از نامشان مىآمد مانند آقا كمال . « 2 » اين قاعده نبايد كليت داشته باشد . « 3 »
از مشاغل مهم آنان يكى هم جبهدارباشى ، يا خزانهدار سلاح بوده است كه « مواجب او سيصد تومان و ثانى الحال ، يكصد تومان ديگر اضافه شده به چهارصد تومان قرار گرفته است » . « 4 »
از زمان شاه عباس اول ، خواجههاى گرجى در دربار فراوان شدند . به نوشتهء تذكرة الملوك : در زمان شاه عباس ماضى صد نفر از غلامان گرجى سفيد را خواجه نموده ، يكى را كه از همه معتبرتر بود يوزباشى ايشان نمودهاند و يوزباشى ديگر به جهت خواجهسرايان سياه تعيين و به او نيز صد نفر تابين از خواجههاى سياه داده تا زمان شاه سلطان حسين يوزباشى آقايان سفيد ابراهيم و يوزباشى آقايان سياه ، الياس آقا بوده ، هريك از يوزباشيان در دور حرم محترم ، عمارتى و دستگاهى و تيول و مواجب معينى داشتند و خدمت نظارت و جبادارباشيگرى را كه در زمان سلاطين سلف با مقربان قزلباش بوده ، شاه سليمان و شاه سلطان حسين به خواجههاى سفيد تفويض نمودند . « 5 »
حضور خواجگان در دورهء اخير صفوى ، يك پژوهش جدى را مىطلبد ، به ويژه كه اينان ، طبقهء مهمى را در حاكميت تشكيل داده و همهكارهء دربار بودند . در نقلى آمده است ، زمانى كه فرزند محقق خراسانى مىخواست محل نماز جمعه خود را از مسجد حكيم اصفهان به مسجد شاه منتقل كند ، و ابتدا شاه با خواستهء او موافقت نداشت ، از خواجگان استمداد كرد و با وساطت آنان خواستهاش پذيرفته شد . « 6 » اينان كه ثروت زيادى داشتند ، با بر قرارى ارتباط با كفار هندى كه در اصفهان به سر مىبردند ، پولهاى خود را نزد آنان گذاشته و از سود آن استفاده فراوان مىكردند . « 7 » طبيعى بود كه اين مسئله سبب تنفر مردم از آنان شود . شاردن و سانسون نيز اطلاعات جالبى دربارهء خواجگان به دست دادهاند كه براى
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . همان ، صص 3 - 4
( 3 ) . به اشارتى كه شاردن به خواجه سفيد و خواجه سياه كرده ، مراجعه فرماييد : سفرنامه ، ج 4 ، ص 1630
( 4 ) . همان ، ص 2
( 5 ) . ميرزا سميعا ، تذكرة الملوك ، ص 18
( 6 ) . رضوى ، عبد الحى ، حديقة الشيعة ، نسخهء خطى شمارهء 1124 مرعشى ، برگ 41
( 7 ) . رضوى ، حديقة الشيعة ، برگ 128