بودايى دانستهاند كه در حوزهء ادبيات فارسى در آمده است . به هر روى دامنهء اين داستانها و آنچه ميان شاعران ارجى يافته و منظومههاى كوتاه و بلند در حول و حوش آنها ساخته شده ، به اندازهاى گسترده است كه حتى به نام داستانهاى بلند موجود نيز در اين مختصر نمىتوان اشاره كرد . « 1 »
از نظر محتوا ، برخى از اين داستانها ، مانند دارابنامه طرطوسى از اساس غير دينى است ؛ اما بسيارى از آنها دربارهء برخى از شخصيتهاى دينى ساخته شده است . مرزهاى موجود در برخى كفر و ايمان و در برخى ديگر ، در محور فعاليت اهل بيت عليهم السلام بر ضد امويان يا عباسيان است . همينطور ، در بسيارى از اين داستانها كه غالبا از قرن ششم به بعد تا دورهء تيمورى نوشته شده و بعد از آن نيز همچنان بازسازى شده است ، مىتوان نوعى روحيهء استقلال طلبى ايرانى را مشاهده كرد .
يكى از چهرههاى اصلى اين داستانها امير مؤمنان على - عليه السلام - است كه بسيارى از قصهخوانان و شاعران ، به صورت نظم و نثر ، متونى داستانى را دربارهء زندگى آن حضرت پديد آوردهاند . يكى از مهمترين متونى كه به نظم تدوين شده خاوراننامه ، اثر ابن حسام خوسفى ، شاعر برجستهء شيعه مذهب قرن نهم هجرى است كه به سال 875 در گذشته و هنوز مزار وى باقى و ديوانش هم كه بخش عمدهء آن فضائل اهل بيت عليهم السلام است ، به چاپ رسيده است . اين اثر ، يك مثنوى حماسى - دينى است در داستان جنگهاى امام على - عليه السلام - كه به نوشتهء احمد منزوى ، « 2 » از افسانههاى ايرانى گرفته شده است ، مانند جنگ او با ديوان و اژدهايان و با قباد شاه و فتوحات او در افغانستان و خاوران كه به شكل شاهنامهء فردوسى در سال 830 تدوين شده است :
چو بر سال هشتصد بيفزود سى * شد اين نامهء تازيان پارسى
مر اين نامه را خاوراننامه نام * نهادم بدان گه كه كردم تمام
در دورهء صفوى ، چندين اثر ديگر با عنوان حملهء حيدرى سروده شد كه آنها نيز شرح جنگهاى امام به صورت داستانى است . « 3 » بخشهايى از اينها تاريخى و بسيارى از آنها ، از نقطه نظر تاريخى بىاساس و صرفا يك اثر ادبى محسوب مىشود . دربارهء امير مؤمنان عليه السلام چندين اثر ديگر هم از اين دست وجود دارد كه عبارت است از جنگ نامهء امير المؤمنين يا غزوة المجاهدين از محمد قاسم نامى كه مدعى است آن را از عربى ترجمه
هامش
( 1 ) . بنگريد به : منزوى ، فهرست نسخههاى خطى فارسى ، ج 5 ، بخش بيست و نهم در باب ، افسانه ، حكايت و نمايشنامه ، صص 3654 - 3755
( 2 ) . منزوى ، همان ، ج 4 ، ص 2777 . در آنجا چندين نسخه از اين اثر معرفى شده است .
( 3 ) . همان ، ج 4 ، صص 2774 - 2777