برخورد نامناسب و سودجويانهء مردم مدينه با شيعيان ، بعدها نيز در مدينه ادامه يافت . به گزارش ابراهيم رفعت پاشا ، مردم مدينه هر پنجشنبه ، براى زيارت قبور ، به بقيع آمده و ريحان بر روى قبور مىريزند . اما شيعيانى كه مىخواهند به قبّهء اهل بيت - عليهم السلام - وارد شوند ، تنها با پرداختن 5 قروش مىتوانند اجازه ورود بيابند . « 1 » اين وضيعت در دورهء قاجار به صورت يك رسم دائمى در آمده كه ما گزارش آن را در جاى ديگرى به تفصيل آوردهايم . « 2 »
سياست دولت صفوى دربارهء حج
با اين همه ، بايد توجه داشت كه جز به ندرت - آن هم كمتر به خاطر مخالفت دولت عثمانى - راه حج مسدود نشده و موانع عمده ، حملات اعراب بدوى و مشكلات ناشى از آن بوده است . در تمام اين سالها ، زائران شيعه ، به حج مشرف مىشدند و با تقيه و در برخى موارد بدون تقيه اعمال حج خويش را انجام مىدادند . آنچه قابل توجه است ، سياست دولت صفوى در اين باره است كه از زمان شاه عباس اول تا دورهء اخير ، قدرى تفاوت كرده بود .
گويا در عهد شاه عباس اول ، سفر ايرانيان به حج قدرى با دشوارى روبرو شده است .
اشاره شد كه به دليل گشوده شدن بغداد توسط صفويان ، در سال 1042 از سفر حجاج ايرانى به مكه جلوگيرى شد . علاوه بر آن ، رفتن تعداد زيادى از ايرانيان به حج ، باعث ريختن شدن پول ايرانيان به جيب عثمانىها بوده و به همين دليل شاه عباس كوشيد تا از تعداد زائران ايرانى كاهش دهد . كروسينسكى مىنويسد : در زمان شاه عباس ماضى بنا گذاشتند و قدغن كردند كه بايد زر نقد از ايران بيرون نرود و به جاى زيارت حج به زيارت قبور ائمه عليهم السلام و ساير مقابر روند . و هركس آرزوى زيارت كعبه داشت ، مىبايد مبلغ خطير به پادشاه پيشكش كند و اذن حاصل نمايد و ضررى بيشتر از سفر حج نبوده است و به اين سبب مستطيعان و ضعفا و عجزه بلاد اسلام ، روز و شب بدگويى و نفرين به جان پادشاه عصر و حكام زمان خود مىكردند . « 3 »
دو سرسو نيز كه كتاب علل سقوط شاه سلطان حسين بر پايهء يادداشتهاى كروسينسكى نوشته ، دربارهء سياست شاه عباس مىگويد : « شاه عباس دانست كه فريضهء حج باعث خروج مبالغ هنگفتى طلا از كشور مىشود ؛ و جز هزينهء راه دور ، ماليات و باجگيرىهاى دولت عثمانى و اعراب ميان راه ، مبالغ هنگفتى از كشور خارج مىكند . » وى در ادامه ، از سياست
هامش
( 1 ) . رفعت پاشا ، مرآة الحرمين ، ج 1 ، ص 427
( 2 ) . جعفريان ، حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار ، ص 247 - 249
( 3 ) . كروسينسكى ، سفرنامه ، ص 25