آباد كردن حرم امام رضا عليه السلام در مشهد و رفتن پياده براى زيارت آن را بر اساس همين سياست مىداند ؛ او بر اين باور است كه اين سياست تا اواخر عهد صفوى دنبال مىشده است . « 1 »
به نظر مىرسد كه در اواخر دورهء صفوى ، اين سياست كنار گذاشته شده و پولهاى هنگفتى بابت اين سفرها ، از كشور خارج مىشده است .
در دورهء اخير صفوى كه شمار ثروتمندان اصفهان رو به فزونى نهاده بود ، و به علاوه ، آرامش در روابط سياسى ايران و عثمانى بيش از هر زمان حاكم بود ، شمار حجاج ايرانى پيش از گذشته بود . در ميان اين زائران ، شمارى از علما و نيز برخى از درباريان ، به ويژه آقايان حرم يعنى خواجگان بودند كه به عتبات يا مكه مشرف مىشدند . اين خواجگان كه ثروت زيادى داشته و بدون نسل بودند ، اغلب پول خويش را در اين سفرها و يا در وقف املاك و آبادىها جهت مساجد و مدارس و روضهخوانى صرف مىكردند .
مؤلف ذيل وقائع الاعوام « 2 » در شرح حوادث سال 1115 از سفر شمار زيادى از آقايان حرم به عتبات و مكه و مخارج هنگفت آنان ياد كرده است . وى مىنويسد : در ماه جمادىالثانيهء سنهء يك هزار و پانزده ، محمود آقاى ناظر به سفر حج بيت الله الحرام رفت . و ضريح كاظمين را برده نصب نمود ، در ماه شعبان المعظم ، و مشغول تعمير كربلاى معلى شد و نجار باشى استاد محمد على را سركار نموده ، قريب به سيصد تومان برآورد شد ، و دده خاتون با محمود آقا به اين سفر رفت ، با جمعى از معظمات حرم محترم و آقا سعادت نامى خواجهء ريش سفيد اهل حرم شد و جمعى از آقايان همراه رفتند و مبلغهاى خطير با خود بردند و آنچه تخمينا مذكور مىشود در اين سال ، قريب به صدهزار تومان به جهت خرج اين سفر خير اثر ، بيرون رفت از ايران . و در اين سال ميرزا محمد باقر حكيم باشى نيز رفت به زيارات و حج ، و ميرزا محمد تقى وزير وقف نيز رفت و جمعى كثير از اعاظم به زيارت عتبات عاليات رفتند . و پسرهاى اعتماد الدولة ، سه نفر رفتند به زيارت عتبات ، و ميرزا حسن صاحب رقم نيز به حج رفت و زوار و حجاج قريب به ده هزار نفر رفتند و حجاج قريب به سه هزار بودند و از اطراف نيز جمعى رفتند . ميرزا ابو الحسن مستوفى الممالك نيز در اين سال رفت . . . در اين سال ، فاضل مدقق ، صاحب فطرت عاليه ، شيخ محمد جعفر كمرهاى شيخ الاسلام اصفاهان ، ارادهء حج نموده به اتفاق محمود آقا رفتند . . . در دو فرسخى نجف اشرف به رحمت خدا رفت . . . در اين سال آخوند ملا محمد سراب نيز رفت و مباشر
هامش
( 1 ) . دوسر سو ، علل سقوط شاه سلطان حسين صص 93 - 96 و نك : ص 146
( 2 ) . به احتمال زياد ، مؤلف اين بخش مير محمد حسين ، فرزند عبد الحسين خاتونآبادى - برادر مير محمد باقر خاتونآبادى - است . البته بعدها ، برخى از فرزندان وى ، باز مطالبى بر اين كتاب افزودهاند .