طالبان علم ، براى استفاده از محضر آنان ، راهى طولانى را طى كرده ، در آنجا مقيم شوند .
همين وضعيت است كه ابن حجر هيتمى ( م 974 ) را در قرن دهم به وحشت انداخته و آن چنان كه در مقدمهء كتابش آورده ، وى را بر آن داشت تا به سبب فزونى شمار شيعيان در كه به تأليف كتاب صواعق المحرقه مشغول شود .
سكونت بسيارى از علماى شيعه در حجاز ، به دليل جاذبهء دينى و روحى حرمين شريفين بود كه سبب مىشد آنان مجاورت آن ديار را بر نقاط ديگر ترجيح دهند . طبعا به خاطر درگيرىهاى مذهبى و سياسى شيعه و سنى در آن عصر ، آنان مىبايست انتظار آن را نيز مىداشتند كه با آنان برخوردهاى تند نيز صورت گيرد . اصولا اين مسئله ربطى به عجمهاى شيعه مذهب نداشت ، بلكه حتى شيعيان عرب مقيم سرزمين عثمانى نيز اين مشكل را در طول حكومت مماليك و سپس عثمانىها داشتند .
به علاوه ، مكه يا مدينه يك مشكل ديگر هم براى شيعيان داشت . در اين شهر ، بسيارى از علماى برجستهء سنى كه حكم مفتى را داشتند ، زندگى مىكردند . بسيارى از اينان ، علماى ماوراءالنهر بودند كه علاقهء زيادى به حضور و سكونت در حرمين داشتند . اينان نيز به دليل روابط ازبكان با صفويان ، دلايل خاص خود را براى دشمنى با شيعه داشتند .
با وجود اين مشكلات ، بسيارى از علماى شيعهء ايرانى ، جبل عاملى ، بحرينى ، و يا از اهالى قطيف و احساء ، در مكه يا مدينه زندگى مىكردند . افزون بر آن ، شمار زيادى از علماى ايرانى براى انجام فريضهء حج به مكه مىرفتند و گاه تا چندين ماه ، در آنجا مىماندند . شرح حال شمارى از اينان در منابع شرححالنگارى آمده است :
شيخ احمد بن الحسين النباطى ( م 1079 ) در مكه نزد شيخ نور الدين عاملى درس خوانده است . « 1 » شيخ احمد بن محمد بن مكى شهيدى ( از علماى قرن يازده و دوازده ) چندين سال در مكه مجاور بوده است . « 2 » شيخ جعفر بن كمال الدين بحرانى ( م 1088 يا 1091 ) در مكه اقامت داشته است . « 3 » سيد جمال بن نور الدين عاملى ، چندى در مكه مجاور بوده است . « 4 » شيخ حسين بن عبد الصمد شاگرد شهيد ثانى و پدر شيخ بهايى مدتى در مكه بوده است . « 5 » شيخ حسين بن حسن عاملى ظهيرى ، از شاگردان محمد امين استرآبادى ،
هامش
( 1 ) . افندى ، همان ، ج 1 ، ص 35
( 2 ) . همان ، ص 67
( 3 ) . همان ، ص 109
( 4 ) . همان ، ص 115
( 5 ) . همان ، ج 2 ، ص 44