از عجم كم روانهء مكهء معظمه شده بود . « 1 » همين زمان مسير ايران ، راه رفت و آمد كاروانهاى حج سنيان ماوراءالنهرى از قبيل ازبكان هم بود . براى نمونه ، خاتونآبادى در حوادث سال 1093 مىنويسد : آمدن عبد العزيز خان پادشاه اوزبك از بخارا به اصفهان در جمادى الاولى سنهء 1093 ، و از اصفهان « 2 » به حج رفت و در مدينه مرد . « 3 »
در ميان شاهان صفوى ، هيچكدام عازم حج نشدند ؛ دليل آن نيز ترس از رخدادهاى سياسى - نظامى و شورشهاى داخلى بود كه مانع از رفتن آنان به حج مىشد . مشكل ديگر آن بود كه صفوىهاى شيعه با عثمانىهاى سنى مذهب دشوارى داشته و به احتمال اين نيز عاملى براى عدم حجگزارى آنان بود . محقق سبزوارى ( م 1090 ) شيخ الاسلام و شخصيت متنفذ دورهء عباس دوم و شاه سليمان ، با بيان اهميت حج و اين كه هيچچيزى جاى آن را نمىگيرد ، مىنويسد : و چون پادشاهان را ، اكثر اوقات از حج ، به واسطهء استيلاى مخالفان بر آن بلاد ، مانع هست ، غالبا حج از ايشان ساقط مىبوده ؛ بر ايشان لازم است كه مراعات آن سه فرض ديگر ( نماز و زكات و روزه ) بكنند و اعظم همه نماز است . « 4 »
وضعيت حجاج ايرانى در سفرنامهء عياشى
زائرى مغربى با نام ابو سالم عبد الله بن محمد عياشى در سال 1072 هجرى عازم حج شده و گزارشى مبسوط از سفر خويش نگاشته است . نويسندهاى بر اساس اين سفرنامه ، تحقيقى با عنوان المدينة المنورة فى رحلة العياشى نگاشته و آگاهىهاى كتاب عياشى را طبقهبندى كرده است . در اين كتاب ، دربارهء زائران شيعهء ايرانى مطالبى آمده است كه جالب توجه مىباشد . خانهاى كه عياشى در آن سكونت داشته ، در نزديكى محل قبر اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام بوده و او هر روز شاهد رفت و شد زائران شيعه به اين محل زيارتى كه ما بين بقيع و مسجد النبى صلى الله عليه و آله قرار داشته ، بوده است . به گفتهء وى ، اين مشهد كه در نزديكى بقيع ، اما بيرون آن بوده است . در غرب بقعهء عباس - بقعهء ائمهء بقيع - قرار داشته است .
ديوار شهر مدينه ( كه بقيع خارج از آن بوده ) درست در كنار اين مشهد قرار داشته است .
چاهى نيز در آن نزديكى بوده كه مردم به آب آن استشفاء مىكردهاند . عياشى ، پس از آن نكتهاى را دربارهء رسيدن قافلهء عراق - عراق عجم - بيان كرده ، مىنويسد : بيشتر آنان ، بلكه همهء آنها روافض هستند كه فراوان به زيارت مشهد اسماعيل مىآيند ، همانطوركه به
هامش
( 1 ) . خاتونآبادى ، وقائع السنين و الاعوام ، ص 534
( 2 ) . دربارهء ورود وى به اصفهان تأثير تبريزى اشعارى سروده كه در ديوانش ( تهران ، نشر دانشگاهى ، 1373 ، صص 94 - 95 ) آمده است .
( 3 ) . خاتونآبادى ، همان ، ص 536
( 4 ) . سبزوارى ، محقق ، روضة الانوار ، ص 135